Stilistika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 609–611-b. — ziyouz.com
Stilistika (yun. stylos — yozuv, xat tayokçasi), uslubşunoslik, uslubiyat — tilşunoslikning til uslublarini tadqiq etuvçi, tilning leksikfrazeologik, fonetik, morfologik, söz yasalişi va sintaktik sathlarda sinxroniya va diaxroniya nuqtai nazaridan funksional katlamlanişining mohiyati va öziga xosliklarini örganuvçi, adabiy tilni turli lisoniy vaziyatlarda, yozma adabiyotning xilmaxil tur va janrlarida, ijtimoiy hayotning turli sohalarida qöllaş meyerlari va usullarini tavsiflovçi tarmoği. S.da parallel sinonimik til ifodalaridagi ma'noviy va ekspressiv nozikliklar, lisoniy birliklarning özaro munosabatdoş variantlari örganiladi. Bunday variantlarda ular orasidan muayyan nutqiy vaziyat uçun zarur bölganini tanlab oliş imkoniyati mavjud böladi.
Zamonaviy S. turli lingvistik yönalişlar va maktablarda turliça tuşuniladi, şu bilan birga har bir nuqtai nazar, S.ning asosiy örganiş mavzui bölmiş uslubning serqirraligi sababli, öz obyektiv asosiga ega. S. til meyor (norma)lari bilan uzviy boğlikdir. S. öz navbatida funksional S, lisoniy birliklar S.si, matn S.si, badiiy adabiyot (badiiy nutq) S. si, amaliy S, qiyosiy S, tarixiy S. kabi turlarga bölinadi.
Funksional S. adabiy tilning öz tarixan şakllangan körinişlari (funksionaluslubiy birliklari) asosida tabaqalanişini, ya'ni uslublar tizimini, bu tizimning içki strukturaviy şakllaniş qonuniyatlarini örganadi va tavsiflaydi. Funksional S. nazariy tadqiqot mavzui sifatidagi adabiy tilning asosiy funksionaluslubiy birliklarini tipologik tasniflaş va ajratişning umumiy prinsiplarini işlab çiqadi.
Lisoniy birliklar S. si adabiy tilda odatdagi nutqiy vaziyatlarda, turli ma'noviy va ekspressiv mazmundagi matnlarda barça satxlar birliklarining mavjud til meyorlari nuqtai nazaridan amal qilişi (qöllanişi)ni örganadi. Bunda lisoniy birliklarning variantlari (variantdor şakllar, parallel tuzilmalar, luğaviy va sintaktik sinonimlar)ning uslubiy böyoğini çoğiştiriş muhim ahamiyatga ega. Lisoniy birliklar S.si bir tomondan funksional S. bilan bevosita boğliq bölsa, ikkinçi tomondan matn S. siga juda yaqin turadi.
Badiiy adabiyot (badiiy nutq) S. si tilning adabiyotda qanday qilib san'at hodisasiga aylanganini tekşiradi, uning badiiy qöllanişi, unda estetik va kommunikativ vazifalarning birga qöşilişi usullarini aniklaydi. Badiiy asar S. si faqat yozuvçining tildan foydalanişdagi öziga xosligini, asar tilining xususiyatlarini tadqiq etiş bilan çegaralanadi. Uslubning muhim unsuri bölgan tilning asardagi vazifasini aniklaşga yordam beradi, ammo asar tilining barça xususiyatlarini örganiş uning mavzuiga kirmaydi. Köpinça bir masalani S. ham, adabiyotşunoslik ham örganadi. Badiiy nutq S.si til materialining aniq bir badiiy tizimdagi estetik vazifasini aniqlaşga harakat qiladi. Şuning uçun badiiy adabiyot S.sida eng muhim tadqiqot mavzui yozuvçi va muayyan badiiy asar tilidan iborat böladi, ya'ni individual uslub muammosi birinçi öringa qöyiladi. Aniq bir asar tilini taxlil qiliş orqali umumlaşma xulosalar çiqariladi, bir qança asarlarga, yozuvçilar ijodiga xos xususiyatlar aniqlanadi (mas, Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Şuhrat ijodlarining öziga xos uslubiy xususiyatlari). Natijada badiiy nutqning bir qança qonuniyatlari, tipologik prinsiplari işlab çiqiladi.
Qiyosiy S. — turli tillardagi uslubiy hodisalarni qiyoslab örganiş. Qiyosiy S. tarjima nazariyasi bilan uzviy aloqadordir. Tarixiy S. tilning turli tarixiy davrlarda qöllanişini tadqiq etadi. U nafaqat muayyan til uslubiy meyorlarining özgarib turişini, balki adabiy til tuzilişining şakllaniş va rivojlaniş yöllarini, adabiy til bilan badiiy nutqning özaro munosabatlari tarixini ham örganadi. Amaliy S. nutq madaniyati talablariga muvofiq keluvçi uslubiy tavsiyalarni qamrab oluvçi amaliy soha hisoblanadi.
S.ning fan sifatida şakllanişi, rivojlanişi va örganilişi Ğarbda antik davrlarga, Şarkda esa örta asrlarga töğri keladi. S. Şarq mamlakatlarida, jumladan, Özbekistonda, garçi hozirgiday aloqida soğa sifatida bölmasa ham, lekin tilşunoslik (grammatika, luğat), adabiyotşunoslik (ilmiy bade', istiora, tafsir), şuningdek, ilmi inşo, voizlik, notiklik san'ati kabi fanlar tarkibida örgatib kelingan. Ötgan asrda Özbekistonda S, ayniqsa umumiyfunksional S. va badiiy adabiyot S.si mustaqil fan tarmoği sifatida şakllana va rivojlana boşladi. Bunda Fitrat, Çölpon, Oybek, P. Qodirov kabi yozuvçilarning, M. Qöşjonov, Q. Samadov, I. Qöçqortoyev, A. Şomaqsudov singari olimlarning hissalari katta.
Ad.: Vinokur G. O., Izbranniye rabotö po russkomu yaziku, M., 1959; Vinogradov V. V., Stilistika. Teoriya poetiçeskoy reçi. Poetika, M., 1963; Yefimov A. I., Stilistika russkogo yazika, M., 1969; Özbek tili stilistikasi, T., 1983.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТИЛИСТИКА (юн. stylos — ёзув, хат таёкчаси), услубшунослик, услубият — тилшуносликнинг тил услубларини тадқиқ этувчи, тилнинг лексикфразеологик, фонетик, морфологик, сўз ясалиши ва синтактик сатҳларда синхрония ва диахрония нуқтаи назаридан функционал катламланишининг моҳияти ва ўзига хосликларини ўрганувчи, адабий тилни турли лисоний вазиятларда, ёзма адабиётнинг хилмахил тур ва жанрларида, ижтимоий ҳаётнинг турли соҳаларида қўллаш меъерлари ва усулларини тавсифловчи тармоғи. С.да параллел синонимик тил ифодаларидаги маъновий ва экспрессив нозикликлар, лисоний бирликларнинг ўзаро муносабатдош вариантлари ўрганилади. Бундай вариантларда улар орасидан муайян нутқий вазият учун зарур бўлганини танлаб олиш имконияти мавжуд бўлади.
Замонавий С. турли лингвистик йўналишлар ва мактабларда турлича тушунилади, шу билан бирга ҳар бир нуқтаи назар, С.нинг асосий ўрганиш мавзуи бўлмиш услубнинг серқирралиги сабабли, ўз объектив асосига эга. С. тил меъёр (норма)лари билан узвий боғликдир. С. ўз навбатида функционал С, лисоний бирликлар С.си, матн С.си, бадиий адабиёт (бадиий нутқ) С. си, амалий С, қиёсий С, тарихий С. каби турларга бўлинади.
Функционал С. адабий тилнинг ўз тарихан шаклланган кўринишлари (функционалуслубий бирликлари) асосида табақаланишини, яъни услублар тизимини, бу тизимнинг ички структуравий шаклланиш қонуниятларини ўрганади ва тавсифлайди. Функционал С. назарий тадқиқот мавзуи сифатидаги адабий тилнинг асосий функционалуслубий бирликларини типологик таснифлаш ва ажратишнинг умумий принципларини ишлаб чиқади.
Лисоний бирликлар С. си адабий тилда одатдаги нутқий вазиятларда, турли маъновий ва экспрессив мазмундаги матнларда барча сатхлар бирликларининг мавжуд тил меъёрлари нуқтаи назаридан амал қилиши (қўлланиши)ни ўрганади. Бунда лисоний бирликларнинг вариантлари (вариантдор шакллар, параллел тузилмалар, луғавий ва синтактик синонимлар)нинг услубий бўёғини чоғиштириш муҳим аҳамиятга эга. Лисоний бирликлар С.си бир томондан функционал С. билан бевосита боғлиқ бўлса, иккинчи томондан матн С. сига жуда яқин туради.
Бадиий адабиёт (бадиий нутқ) С. си тилнинг адабиётда қандай қилиб санъат ҳодисасига айланганини текширади, унинг бадиий қўлланиши, унда эстетик ва коммуникатив вазифаларнинг бирга қўшилиши усулларини аниклайди. Бадиий асар С. си фақат ёзувчининг тилдан фойдаланишдаги ўзига хослигини, асар тилининг хусусиятларини тадқиқ этиш билан чегараланади. Услубнинг муҳим унсури бўлган тилнинг асардаги вазифасини аниклашга ёрдам беради, аммо асар тилининг барча хусусиятларини ўрганиш унинг мавзуига кирмайди. Кўпинча бир масалани С. ҳам, адабиётшунослик ҳам ўрганади. Бадиий нутқ С.си тил материалининг аниқ бир бадиий тизимдаги эстетик вазифасини аниқлашга ҳаракат қилади. Шунинг учун бадиий адабиёт С.сида энг муҳим тадқиқот мавзуи ёзувчи ва муайян бадиий асар тилидан иборат бўлади, яъни индивидуал услуб муаммоси биринчи ўринга қўйилади. Аниқ бир асар тилини тахлил қилиш орқали умумлашма хулосалар чиқарилади, бир қанча асарларга, ёзувчилар ижодига хос хусусиятлар аниқланади (мас, Қодирий, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Шуҳрат ижодларининг ўзига хос услубий хусусиятлари). Натижада бадиий нутқнинг бир қанча қонуниятлари, типологик принциплари ишлаб чиқилади.
Қиёсий С. — турли тиллардаги услубий ҳодисаларни қиёслаб ўрганиш. Қиёсий С. таржима назарияси билан узвий алоқадордир. Тарихий С. тилнинг турли тарихий даврларда қўлланишини тадқиқ этади. У нафақат муайян тил услубий меъёрларининг ўзгариб туришини, балки адабий тил тузилишининг шаклланиш ва ривожланиш йўлларини, адабий тил билан бадиий нутқнинг ўзаро муносабатлари тарихини ҳам ўрганади. Амалий С. нутқ маданияти талабларига мувофиқ келувчи услубий тавсияларни қамраб олувчи амалий соҳа ҳисобланади.
С.нинг фан сифатида шаклланиши, ривожланиши ва ўрганилиши Ғарбда антик даврларга, Шаркда эса ўрта асрларга тўғри келади. С. Шарқ мамлакатларида, жумладан, Ўзбекистонда, гарчи ҳозиргидай алоқида соға сифатида бўлмаса ҳам, лекин тилшунослик (грамматика, луғат), адабиётшунослик (илмий бадеъ, истиора, тафсир), шунингдек, илми иншо, воизлик, нотиклик санъати каби фанлар таркибида ўргатиб келинган. Ўтган асрда Ўзбекистонда С, айниқса умумийфункционал С. ва бадиий адабиёт С.си мустақил фан тармоғи сифатида шакллана ва ривожлана бошлади. Бунда Фитрат, Чўлпон, Ойбек, П. Қодиров каби ёзувчиларнинг, М. Қўшжонов, Қ. Самадов, И. Қўчқортоев, А. Шомақсудов сингари олимларнинг ҳиссалари катта.
Ад.: Винокур Г. О., Избранные работў по русскому языку, М., 1959; Виноградов В. В., Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика, М., 1963; Ефимов А. И., Стилистика русского языка, М., 1969; Ўзбек тили стилистикаси, Т., 1983.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.