Stilistika

Stilistika (yunonça «stylos» — yozuv tayoqçasi), uslubşunoslik yoki uslubiyat — tilşunoslikning tilning uslublarini, ya'ni turli muloqot şaroitida til vositalarining tanlanişi va qöllanişini örganadigan tarmoği. ÖzME'ga köra, stilistika adabiy tilning leksik-frazeologik, fonetik, morfologik, söz yasaliş va sintaktik qatlamlarida funksional tabaqalanişini, til birliklarining badiiy adabiyotda va ijtimoiy hayotning turli sohalarida qöllaniş me'yorlarini tavsiflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, uning predmeti va vazifalari bugungaça bahsli masala bölib qolmoqda.12

Stilistikaning markaziy tuşunçasi — uslub. Inglizça Vikipediyaga köra, uslub turli kişilar turli vaziyat va muhitda qöllaydigan til körinişidir: masalan, döstlar örtasida oddiy sözlaşuv tili, iş suhbati yoki rasmiy xatda esa grammatika, talaffuz va söz tanlaşda ançagina rasmiy til işlatiladi. ÖzME ta'kidlaşiça, stilistika ma'nodoş (sinonim) ifodalar örtasidagi ma'no va ekspressiv tuslardagi nozik farqlarni örganadi, çunki ulardan muayyan nutqiy vaziyatga mosini tanlab oliş imkoni bor. Rusça Vikipediyada uslubiy böyoq, uslubiy me'yor va uslub qoidalari ham stilistikaning asosiy kategoriyalari qatorida sanaladi.

ÖzME stilistikani bir neça yönalişga ajratadi:

• funksional stilistika — adabiy tilning tarixan şakllangan uslublar tizimini va uning içki tuzilişini örganadi;
• til birliklari stilistikasi — har bir til sathidagi birliklarning turli ma'noviy va ekspressiv matnlarda qöllanişini, ularning uslubiy böyoğini tadqiq etadi;
• matn stilistikasi;
• badiiy nutq stilistikasi — tilning adabiyotda qanday qilib san'at hodisasiga aylanişini, yozuvçining individual uslubini tekşiradi;
• qiyosiy stilistika — turli tillardagi uslubiy hodisalarni taqqoslaydi va tarjima nazariyasi bilan uzviy boğliq;
• tarixiy stilistika — tilning turli davrlardagi qöllanişini va uslubiy me'yorlar özgarişini örganadi;
• amaliy stilistika — nutq madaniyati talablariga mos uslubiy tavsiyalar beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy rus tilida beş funksional uslub ajratiladi: sözlaşuv, ilmiy, rasmiy-idoraviy, publitsistik va badiiy uslub. Masalan, rasmiy uslubga qolip iboralar va qisqartmalar, ilmiy uslubga esa atamalarning köpligi xos.

Ğarbda uslub masalalari qadimgi ritorika doirasida örganilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy stilistikaning ildizlari XX asr boşidagi rus formalizmi va Praga maktabiga borib taqaladi. 1909-yilda tilşunos Şarl Balli stilistikani alohida ilmiy fan sifatida taklif etgan. Roman Yakobsonning 1958-yilgi ma'ruzasi asosida 1960-yilda naşr etilgan «Tilşunoslik va poetika» asari stilistikaning ilk izçil bayonlaridan biri hisoblanadi. Keyinroq Maykl Xollideyning tadqiqotlari Britaniya stilistikasi rivojida katta ahamiyat kasb etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, rus tilşunosligida M. V. Lomonosovning «yuqori», «örta» va «quyi» uslublar haqidagi ta'limoti muhim örin tutgan. Adabiyotşunos B. V. Tomaşevskiy stilistikani tilşunoslik va adabiyotşunoslikni boğlovçi fan deb ataydi.

ÖzME'ga köra, Şarq mamlakatlarida, jumladan, Özbekistonda stilistika uzoq vaqt alohida soha sifatida emas, balki grammatika, luğatşunoslik, ilmi bade', istiora, inşo, voizlik va notiqlik san'ati tarkibida örgatilgan. XX asrda Özbekistonda funksional stilistika va badiiy nutq stilistikasi mustaqil fan tarmoği bölib şakllangan. Bunga Abdurauf Fitrat, Çölpon, Oybek, P. Qodirov kabi adiblar, M. Qöşjonov, A. Şomaqsudov va boşqa olimlar katta hissa qöşgan. Badiiy nutq stilistikasida Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Şuhrat kabi yozuvçilarning individual uslubi alohida örganilgan.