Stoitsizm
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 612-b. — ziyouz.com
Stoitsizm (yun. stoa — peşayvon; yunon falsafiy maktabi tarafdorlari yiğiliş ötkazadigan joy) — yunon falsafasidagi okimlardan biri. S. tarixi 3 davrga bölinadi: qad. Stoya (mil. av. 3—2-a.lar; asosçilari — kitionlik Zenon, Xrisipp, Kleanf); örta Stoya (mil. 2—1-a.lar; namoyandalari — Panetsiy, Posidoniy); keyingi Stoya (mil. 1—2-a.lar; namoyandalari — Seneka, Epiktet, imperator Mark Avreliy va b.). S. vakillari birinçi bölib falsafani fizika, etika va mantiqqa böldi. Stoiklar fizikada Geraklitning abadiy alangalanuvçi hamda sönuvçi olov haqidagi ta'limotini qayta tikladi. Ularning fikriça, mantiq ilmi tuşunça va muhokama sözlarini töğri tuziş va qöllaşga örgatişi lozim. Gnoseologiyada stoiklar sensualizm mavkeida turdilar. Etikada burç tuşunçasini ilgari surdilar, tabiatga mos keladigan hayotni oliy sahovat deb tuşundilar. Ularning fikriça, inson bir butun borliqning tarkibiy qismi bölib, uning qayoti takdir yohud zaruriy qonuniyat orqali belgilanadi. Takdirga tan bermaslik behudadir. Insonning haqiqiy baxti ruhning xotirjamligi, ehtiroslardan xoliligidir. Bunday fazilatlar kişi özini özi tarbiyalaşi oqibatida şakllanadi. Ezgulikning doyasi — aklfarosat, meyor va jasoratdir. Bularga zid barça holatlar yomonlik belgisi ğisoblanadi. S.da akl va odob kridalariga monand tarzda yaşaş imkoniyati bölmagan takdirda insonning ölimni ixtiyor etişi oklanadi. S. neoplatonizm va xristianlikka sezilarli ta'sir körsattan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТОИЦИЗМ (юн. stoa — пешайвон; юнон фалсафий мактаби тарафдорлари йиғилиш ўтказадиган жой) — юнон фалсафасидаги окимлардан бири. С. тарихи 3 даврга бўлинади: қад. Стоя (мил. ав. 3—2-а.лар; асосчилари — китионлик Зенон, Хрисипп, Клеанф); ўрта Стоя (мил. 2—1-а.лар; намояндалари — Панэций, Посидоний); кейинги Стоя (мил. 1—2-а.лар; намояндалари — Сенека, Эпиктет, император Марк Аврелий ва б.). С. вакиллари биринчи бўлиб фалсафани физика, этика ва мантиққа бўлди. Стоиклар физикада Гераклитнинг абадий алангаланувчи ҳамда сўнувчи олов ҳақидаги таълимотини қайта тиклади. Уларнинг фикрича, мантиқ илми тушунча ва муҳокама сўзларини тўғри тузиш ва қўллашга ўргатиши лозим. Гносеологияда стоиклар сенсуализм мавкеида турдилар. Этикада бурч тушунчасини илгари сурдилар, табиатга мос келадиган ҳаётни олий саҳоват деб тушундилар. Уларнинг фикрича, инсон бир бутун борлиқнинг таркибий қисми бўлиб, унинг қаёти такдир ёҳуд зарурий қонуният орқали белгиланади. Такдирга тан бермаслик беҳудадир. Инсоннинг ҳақиқий бахти руҳнинг хотиржамлиги, эҳтирослардан холилигидир. Бундай фазилатлар киши ўзини ўзи тарбиялаши оқибатида шаклланади. Эзгуликнинг дояси — аклфаросат, меъёр ва жасоратдир. Буларга зид барча ҳолатлар ёмонлик белгиси ғисобланади. С.да акл ва одоб кридаларига монанд тарзда яшаш имконияти бўлмаган такдирда инсоннинг ўлимни ихтиёр этиши окланади. С. неоплатонизм ва христианликка сезиларли таъсир кўрсаттан.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.