Stoitsizm

Stoitsizm (yunonça «stoa» — «peşayvon, ustunli ayvon») — qadimgi yunon falsafasidagi yirik maktab; inson baxtini aql bilan yaşaş, tabiatga mos hayot va ehtiroslardan xoli ruhiy xotirjamlikda körgan ta'limot. Inglizça Vikipediyaga köra, maktabga miloddan avvalgi 300-yillar atrofida Afinada kitionlik Zenon asos solgan va u Yunon-Rim dunyosida milodiy 3-asrgaça gullab-yaşnagan.12

ÖzME'ga köra, ta'limot nomi tarafdorlari yiğilib bahs yuritgan joy — peşayvondan olingan. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, bu Afina agorasining şimoliy tomonidagi afsonaviy va tarixiy jang manzaralari bilan bezatilgan «Rangin ayvon» (Stoa Poikile) bölgan. Zenonning Platon Akademiyasi yoki Aristotel Litseyi kabi alohida binosi bölmagani uçun u hamma kirib tinglay oladigan şu oçiq joyda dars bergan. Dastlab maktab asosçisi nomi bilan «zenonizm» deb ham atalgan.

ÖzME'ga köra, stoitsizm tarixi uç davrga bölinadi:

• Qadimgi Stoya (miloddan avvalgi 3—2-asrlar) — asosçilari kitionlik Zenon, Kleanf va Xrisipp.
• Örta Stoya (miloddan avvalgi 2—1-asrlar) — namoyandalari Panetsiy va Posidoniy. Rusça Vikipediya bu bosqiçni platonizm bilan yaqinlaşuv davri sifatida tavsiflaydi.
• Keyingi (Rim) Stoyasi (milodiy 1—2-asrlar) — vakillari Seneka, Epiktet va imperator Mark Avreliy.

Rusça Vikipediyaga köra, xristianlik 4-asrda davlat dini bölgaç, stoitsizm tanazzulga yuz tutgan, ammo Uyğoniş davrida (neostoitsizm) va zamonamizda qayta jonlangan.

ÖzME'ga köra, stoiklar falsafani birinçi bölib fizika, etika va mantiqqa ajratgan. Fizikada ular Geraklitning abadiy alangalanib-sönib turuvçi olov haqidagi ğoyasini qayta tiklagan. Inglizça Vikipediyaga köra, stoiklar olam aql — logos asosida boşqariladi, deb hisoblagan. Mantiqni ular tuşunça va hukmlarni töğri tuziş san'ati deb bilgan; Xrisipp işlab çiqqan mulohazalar mantiqi Aristotel mantiqi bilan bir qatorda antik dunyoning ikki yirik mantiqiy tizimidan biri bölgan. ÖzME'ga köra, bilim nazariyasida stoiklar bilimning manbai sezgilar, degan qaraşda turgan.

Etika stoitsizm markazida turadi. ÖzME'ga köra, stoiklar burç tuşunçasini ilgari surgan va tabiatga mos hayotni oliy ezgulik deb bilgan. Ularning fikriça, inson yaxlit borliqning bir qismi, uning hayoti esa taqdir, ya'ni zaruriy qonuniyat bilan belgilanadi, şu bois taqdirga qarşi turiş befoyda. Haqiqiy baxt — ruhning xotirjamligi va ehtiroslardan xoliligi, bu fazilatlar esa kişining özini özi tarbiyalaşi orqali şakllanadi. Ezgulikning asosini aql-farosat, me'yor va jasorat taşkil etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, stoiklar ğazab, xavotir va qörquv kabi ehtiroslarni notöğri hukmlarga beriladigan javob deb hisoblagan va ularni muntazam maşq orqali jilovlaşni tavsiya qilgan. ÖzME'ga köra, aql va axloq qoidalariga muvofiq yaşaş imkoni qolmaganda stoiklar insonning özi ölimni tanlaşini oqlagan.

ÖzME'ga köra, stoitsizm neoplatonizm va xristianlikka sezilarli ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ğoyalari keyingi davr mantiqi rivojiga ta'sir qilgan, hozirgi kognitiv psixoterapiya usullariga ham ilhom bergan. Köçma ma'noda «stoitsizm» hayot sinovlariga qat'iyat va mardlik bilan bardoş beriş ma'nosida işlatiladi.