Stratigrafiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 619–621-b. — ziyouz.com
Stratigrafiya (lot. stratum töşama, qatlam va grafin) — geologiyaning Yer pösti kesimidagi toğ jinslari majmuining şakllaniş izçilligini va joylaşgan örnidagi dastlabki nisbatini örganuvçi bölimi. S çökindi toğ jinslari qatlamlarini kuzatib, ötmiş geologik davrlarda ularning fatsial özgarişlarini hamda yon atrof (quyi va ustki) qatlamlarda takrorlanmaydigan öziga xos belgilarga ega bölgan va ma'lum bir birlikka mujassamlaşgan toğ jinslarining stratigrafik yiğindisini tadqiq qiladi. Yer organik dunyosining takrorlanmas taraqqiyotini aks ettiruvçi çökindi qoplamlardagi qazilma organizmlarning tarkibini aniqlaş örganilayotgan yotqiziklar yoşini hamda öxşaşligini belgilaşda ahamiyatga ega (q. Biostratigrafiya). Şu jihatdan S. paleontologiya va geoxronologiya bilan uzviy boğliq. S.ning asosiy vazifasi stratigrafik kesmalarni ajratiş, ularning tarqalişini kuzatiş, turli kesmalarni va uzilib birbiridan uzoklaşgan kesma bulaklarini özaro qiyoslaşdir. S. yordamida Yer pöstining geologik rivojlaniş tarixini tiklaş mumkin; çökindi formatsiyalar şakllanişining vakti va şaroitlari aniklanadi, regional rivojlanişning tektonik hamda geodinamik jarayonlari tiklanadi; geologik xaritalar tuziş uçun zarur bulgan barça kategoriyadagi qiyosiy va stratigrafik sxemalar işlab çiqiladi. S.ning nazariy asoslari, prinsip va uslublariga 20-a.da juda köp işlar bagişlangan. Biroq bu fanning asoslari va ba'zi bir kridalariga 17— 19-a.lardayoq Daniya, Angliya, Fransiya va Germaniya olimlari tomonidan asos solingan. Daniyalik olim N. Steno (1638— 86) toğ jinslari qatlamlanişining ketma-ketligi qonunini anikladi. 19-a. 1-yarmida ingliz olimlari R. Murçison va A. Sedjvik, fransuz J. Kyuvye va b.ning tadqiqotlari S. ni yanada rivojlantirdi. 18-a. oxirlarida Ğarbiy Yevropada Yer pöstini taşkil qilgan yotqiziqlarni birlamçi (hoz. paleozoy yotqiziqlari), ikkilamçi (mezozoy) va uçlamçi (kaynozoy) davri jinslariga böliş qabul qilingan. Dastlabki ikki termin tezda öz ahamiyatini yöqotdi. 1759 y. italiyalik geolog Arduino taklif qilgan uçinçi termin hoz. ham qöllaniladi [q. Uçlamçi sistema (davr)]. 1829 y. eng yangi böş yotqiziqlarni fransuz geologi J. Denuaye törtlamçi davr yotqiziqlari nomi bilan ajratdi [q. Törtlamçi sistema (davr)]. 19-a.ning 1-yarmida turli mamlakatlarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida geologik sistema (davr)lar ajratildi va Yer tarixida ularning izçilligi (ketma-ketligi) belgilanib, umumiy bölinmalari qabul kili idi va avval ajratilgan sistemalar, bölimlar qayd kilindi. 1900 y. fransuz geologi E. Renevye fakat sistema bölimlarinigina emas, balki yarus bölimlarini ham öz içiga olgan yiğma, «xronofaf»ni taklif etdi. Umumiy stratigrafik şkala 20-a. örtalarida Yer taraqqiyotining eng kad. boskiçlari intensiv ravişda örganila boşladi va yagona sistemasini belgilaş imkoniyati tuğildi. S.da qatlamlanişning izçilligi haqidagi qonun asosiy örin tutadi; bu qonunga muvofiq, qatlamlar normal holatda yotganda har bir ostki qatlam ustki qatlamga nisbatan qadimiyroqsir. Bu qonundan istisno hollar faqat tektonik deformatsiya natijasida katlamlarning dastlabki yotişi buzilgandagina kuzatiladi va bunda qatlamlar töntarilgan holatda ham yotişi mumkin. Ötgan geologik davrlar xavzalarida qavatlangan toğ jinslari qatlamlari muayyan izçillikda yotadi, bu qatlamlarni örganib, stratigrafik ustun (kolonka) tuziş mumkin. Bu ustunlarni kiyoslaşda turli metodlardan foydalaniladi, bulardan eng keng tarqalgani va işonarlisi paleontologik metod bölib, u Yer organik dunyosining takrorlanmaydigan progressiv tarakqiyotiga asoslangan. Paleontologik metod paleoekologik ma'lumotlar hisobga olingan taqdirdagina qöllanişi mumkin. Qazilma organizmlarning barça guruxlari stratigrafik korrelyatsiya maqsadlarida foydalaniladi. Juda köp mikdorda uçraydigan mayda organizmlar qoldiklari, ayniqsa, muhim ahamiyatga ega. Sporaçang analizi ham xuddi şunday xususiyatlari bilan ajralib turadi, bu analiz fanerozoy barça bölinmalarining çökindi qatlamlari yoşini aniklaşda qöllaniladi. Tokembriyning ança qad. yotkiziklarida hayvonlar qoldiği nihoyatda kam, kökyaşil suvötlarning hayot faoliyati izlari köplab uçraydi, ulardan 1960y. larda yuqori tokembriyning karbonat qatlamlarini böliş va korrelyatsiya kilişda muvaffaqiyatli foydalanildi. Ança qad. yotqiziklarni örganişda çökindi va magmatik toğ jinslaridagi turli elementlar (K, V, R)ning radioaktiv parçalanişiga asoslangan izotop usuli yetakçi ahamiyatga ega. Çökindi jinslarning izotop yoşiga oid ma'lumotlar juda kam. Aniklaşning rubidiy metodi turli gilli jinslar va nordon effuzivlarni aniqlaşda qöllaniladi. Körsatilgan metodlar yordamida çukindi qatlamlarga kirib qolgan turli intruziv toğ jinslari yoşi haqidagi ança töliq ma'lumotlarni oliş mumkin. Bundan taşqari, çökindi va vulkanogen qatlamlarni korrelyatsiya kilişda litologik va geokimyoviy tadqiqotlar, razvedkaning geofizik usullaridan foydalaniladi. Korrelyatsiyaning barça metodlarini köllaş natijasida butun Yer şari uçun umumiy yiğma stratigrafik bölinmalar sistemasi belgilandi. S. regional geologik tadqiqotlarda asos bölib xizmat qiladi hamda maydonning tektonik xususiyatlarini tuşuntiriş, foydali qazilmalarni qidiriş va razvedka işlari yönalişini aniqlaşga yordam beradi. Stratifafik kesmani batafsil örganmay turib geologik xaritalar tuziş mumkin emas. S.ning metodlari — biostratifafik, litologik, radiologik, ekostratifafik hamda voqelikni tiklaşdan iborat.
Köpgina biotik özgarişlar (köplab qirilib ketiş, taksonlar xilmaxilligining haddan tez köpayişi, yangi turlarning paydo bölişi)ga evolyutsion özgarişlar bilan birga turli xil abiotik omillar (okean havzasining kengayişi yoki qisqarişi, okean sathining kötarşşbpasayişi, iqlim va yaşaş muhitining özgarişi, atmosfera va gidrosfera tarkibidagi özgarişlar hamda kosmik xrdisalar)ning ham ta'siri katta. Öziga xos farq qiluvçi şunday özgarişlar izini Yerning geologik tarixida Xalqaro stratigrafik şkalaning deyarli barça bölinmalari çegaralarida uçratilgan. Özbekistonda qöllaniladigan stratigrafik birliklar şkalasi ba'zi bir bölim va yaruslarni bölinişi va indekslanişi (xududiy xoslik belgilari tufayli) bilan bir oz farklanadi. Özbekistonning stratigrafik tuzilişini örganişga olimlardan A. D. Arxangelskiy, T. A. Sikstel, O. I. Sergunkova, Yu. M. Kuziçkina, 3. M. Abduazimova va b.lar hissa qöşgan. Har bir mamlakatda stratigrafik şkalaning umumiy va mahalliy bölinmalari stratigrafik kodeks qoidalari sistemasi asosida ajratiladi. Geologik vaktni ölçaşning etaloni qilib umumiy xalqaro stratifafik şkala qabul qilingan (2Xalqaro geologik kongress Bolonye, 1881 y.). 20-a.ning örtalarida unga qöşimça qilib stratigrafik şkalaning ança yirik bölinmasi — zon mobaynida şakllangan eonotema kiritilgan; era mobaynida şakllangan yotqiziqlarni bildiruvçi, avval işlatilgan «guruh» termini, «eratema» termini bilan almaştiriddi.
Stratigrafik bölinmalarning har biri Yerning tabiiy rivojlaniş bosqiçi va uning organik dunyosiga muvofiq keladi; ular barça materiklarda va 1970y.larda ötkazilgan burğilaş işlari körsatganidek, okean botiklarida ham aniqlandi. Ba'zi tadqiqotçilarning fikriça, geologi k yaruslar va stratigrafik zonalar faqat mahalliy ahamiyatga ega; bu fikr agar faunasi boşqalardan ajralgan holda rivojlangan va Dunyo okeani bilan boğliq bölmagan (mas, Kora dengiz—Kaspiy havzasining neogen yotqiziqlari) alohida paleohavza materiallari asosida ajratilgan yarus va zona uçun töğri böladi. Agar yarus va zonalarning stratotipi qilib oçiq okean havzalarining kesimlari olinsa, bu bölinmalarni butun Yer şari böylab kuzatiş mumkin. Antropogen (yoki törtlamçi) sistema uçun bölinmalarning paleoiqlim ma'lumotlariga asoslangan, ularning özaro boğlikligini aks ettiruvçi öz şkalasi taklif qilingan. Mavjud ma'lumotlarning körsatişiça, geologik bölimlar, yarus va zonalar tokembriyda hozirça ajratilmaydi, sistema va erotemalar fanerozoydagiga nisbatan butunlay boşqaça asoslanişga ega; ularga ekvivalent bölgan protosistema va protoerotemalar — fitemalar töğrisida gapiriş töğriroq böladi. Yagona yoki umumiy stratigrafik şkalaning bölim, yarus va zonalarini hamma yerda ham istalgandek aniklab bölmaydi va kesimlar tuzilişining mahalliy xususiyatlarini aks ettirmaydi. Şuning uçun köp r-nlarda stratifafik tasnifning asosi bölib, mahalliy stratigrafik kiçik bölimlar xizmat qiladi; agar ular paleontologik asosga ega bölsa va yönaliş böyiça öz tarkibini sezilarli özgartirgan yotqizikdarni öz içiga olsa, unda gorizontlarga (taxm. ölçami böyiça yarus va kiçik yaruslarga mos keladigan va lonalar (lokal zonalar)ga ajratiladi. Aksinça, agar mahalliy bölinmalarni ajratişda toğ jinslari litologik tarkibining öziga xos xususiyati yetakçilik qilsa, bunday holatda litostratigrafik bölinma ning alohida sistemasi qabul qilinadi. Oxirgi xalqaro stratigrafik şkala 2000 y.da Braziliyada ötgan 31-Xalqaro geologik kongressda qabul qilingan.
Ad.: Abduazimova 3. M.,Abdullayev N . R., O mejdunarodnoy stratigrafiçeskoy şkale, T., 2000; Stepanov D. L., Mesejnikov M . S, Obhaya stratigrafiya (Prinsipi i metodi stratigrafiçeskix issledovaniy), L., 1979.
Zoya Abduazimova.
Q.: Biostratigrafiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТРАТИГРАФИЯ (лот. stratum тўшама, қатлам ва графин) — геологиянинг Ер пўсти кесимидаги тоғ жинслари мажмуининг шаклланиш изчиллигини ва жойлашган ўрнидаги дастлабки нисбатини ўрганувчи бўлими. С чўкинди тоғ жинслари қатламларини кузатиб, ўтмиш геологик даврларда уларнинг фациал ўзгаришларини ҳамда ён атроф (қуйи ва устки) қатламларда такрорланмайдиган ўзига хос белгиларга эга бўлган ва маълум бир бирликка мужассамлашган тоғ жинсларининг стратиграфик йиғиндисини тадқиқ қилади. Ер органик дунёсининг такрорланмас тараққиётини акс эттирувчи чўкинди қопламлардаги қазилма организмларнинг таркибини аниқлаш ўрганилаётган ётқизиклар ёшини ҳамда ўхшашлигини белгилашда аҳамиятга эга (қ. Биостратиграфия). Шу жиҳатдан С. палеонтология ва геохронология билан узвий боғлиқ. С.нинг асосий вазифаси стратиграфик кесмаларни ажратиш, уларнинг тарқалишини кузатиш, турли кесмаларни ва узилиб бирбиридан узоклашган кесма булакларини ўзаро қиёслашдир. С. ёрдамида Ер пўстининг геологик ривожланиш тарихини тиклаш мумкин; чўкинди формациялар шаклланишининг вакти ва шароитлари аникланади, регионал ривожланишнинг тектоник ҳамда геодинамик жараёнлари тикланади; геологик хариталар тузиш учун зарур булган барча категориядаги қиёсий ва стратиграфик схемалар ишлаб чиқилади. С.нинг назарий асослари, принцип ва услубларига 20-а.да жуда кўп ишлар багишланган. Бироқ бу фаннинг асослари ва баъзи бир кридаларига 17— 19-а.лардаёқ Дания, Англия, Франция ва Германия олимлари томонидан асос солинган. Даниялик олим Н. Стено (1638— 86) тоғ жинслари қатламланишининг кетма-кетлиги қонунини аниклади. 19-а. 1-ярмида инглиз олимлари Р. Мурчисон ва А. Седжвик, француз Ж. Кювье ва б.нинг тадқиқотлари С. ни янада ривожлантирди. 18-а. охирларида Ғарбий Европада Ер пўстини ташкил қилган ётқизиқларни бирламчи (ҳоз. палеозой ётқизиқлари), иккиламчи (мезозой) ва учламчи (кайнозой) даври жинсларига бўлиш қабул қилинган. Дастлабки икки термин тезда ўз аҳамиятини йўқотди. 1759 й. италиялик геолог Ардуино таклиф қилган учинчи термин ҳоз. ҳам қўлланилади [қ. Учламчи система (давр)]. 1829 й. энг янги бўш ётқизиқларни француз геологи Ж. Денуайе тўртламчи давр ётқизиқлари номи билан ажратди [қ. Тўртламчи система (давр)]. 19-а.нинг 1-ярмида турли мамлакатларда олиб борилган тадқиқотлар натижасида геологик система (давр)лар ажратилди ва Ер тарихида уларнинг изчиллиги (кетма-кетлиги) белгиланиб, умумий бўлинмалари қабул кили иди ва аввал ажратилган системалар, бўлимлар қайд килинди. 1900 й. француз геологи Э. Реневье факат система бўлимларинигина эмас, балки ярус бўлимларини ҳам ўз ичига олган йиғма, «хронофаф»ни таклиф этди. Умумий стратиграфик шкала 20-а. ўрталарида Ер тараққиётининг энг кад. боскичлари интенсив равишда ўрганила бошлади ва ягона системасини белгилаш имконияти туғилди. С.да қатламланишнинг изчиллиги ҳақидаги қонун асосий ўрин тутади; бу қонунга мувофиқ, қатламлар нормал ҳолатда ётганда ҳар бир остки қатлам устки қатламга нисбатан қадимийроқцир. Бу қонундан истисно ҳоллар фақат тектоник деформация натижасида катламларнинг дастлабки ётиши бузилгандагина кузатилади ва бунда қатламлар тўнтарилган ҳолатда ҳам ётиши мумкин. Ўтган геологик даврлар хавзаларида қаватланган тоғ жинслари қатламлари муайян изчилликда ётади, бу қатламларни ўрганиб, стратиграфик устун (колонка) тузиш мумкин. Бу устунларни киёслашда турли методлардан фойдаланилади, булардан энг кенг тарқалгани ва ишонарлиси палеонтологик метод бўлиб, у Ер органик дунёсининг такрорланмайдиган прогрессив таракқиётига асосланган. Палеонтологик метод палеоэкологик маълумотлар ҳисобга олинган тақдирдагина қўлланиши мумкин. Қазилма организмларнинг барча гурухлари стратиграфик корреляция мақсадларида фойдаланилади. Жуда кўп микдорда учрайдиган майда организмлар қолдиклари, айниқса, муҳим аҳамиятга эга. Спорачанг анализи ҳам худди шундай хусусиятлари билан ажралиб туради, бу анализ фанерозой барча бўлинмаларининг чўкинди қатламлари ёшини аниклашда қўлланилади. Токембрийнинг анча қад. ёткизикларида ҳайвонлар қолдиғи ниҳоятда кам, кўкяшил сувўтларнинг ҳаёт фаолияти излари кўплаб учрайди, улардан 1960й. ларда юқори токембрийнинг карбонат қатламларини бўлиш ва корреляция килишда муваффақиятли фойдаланилди. Анча қад. ётқизикларни ўрганишда чўкинди ва магматик тоғ жинсларидаги турли элементлар (К, V, РЬ)нинг радиоактив парчаланишига асосланган изотоп усули етакчи аҳамиятга эга. Чўкинди жинсларнинг изотоп ёшига оид маълумотлар жуда кам. Аниклашнинг рубидий методи турли гилли жинслар ва нордон эффузивларни аниқлашда қўлланилади. Кўрсатилган методлар ёрдамида чукинди қатламларга кириб қолган турли интрузив тоғ жинслари ёши ҳақидаги анча тўлиқ маълумотларни олиш мумкин. Бундан ташқари, чўкинди ва вулканоген қатламларни корреляция килишда литологик ва геокимёвий тадқиқотлар, разведканинг геофизик усулларидан фойдаланилади. Корреляциянинг барча методларини кўллаш натижасида бутун Ер шари учун умумий йиғма стратиграфик бўлинмалар системаси белгиланди. С. регионал геологик тадқиқотларда асос бўлиб хизмат қилади ҳамда майдоннинг тектоник хусусиятларини тушунтириш, фойдали қазилмаларни қидириш ва разведка ишлари йўналишини аниқлашга ёрдам беради. Стратифафик кесмани батафсил ўрганмай туриб геологик хариталар тузиш мумкин эмас. С.нинг методлари — биостратифафик, литологик, радиологик, экостратифафик ҳамда воқеликни тиклашдан иборат.
Кўпгина биотик ўзгаришлар (кўплаб қирилиб кетиш, таксонлар хилмахиллигининг ҳаддан тез кўпайиши, янги турларнинг пайдо бўлиши)га эволюцион ўзгаришлар билан бирга турли хил абиотик омиллар (океан ҳавзасининг кенгайиши ёки қисқариши, океан сатҳининг кўтаршшбпасайиши, иқлим ва яшаш муҳитининг ўзгариши, атмосфера ва гидросфера таркибидаги ўзгаришлар ҳамда космик хрдисалар)нинг ҳам таъсири катта. Ўзига хос фарқ қилувчи шундай ўзгаришлар изини Ернинг геологик тарихида Халқаро стратиграфик шкаланинг деярли барча бўлинмалари чегараларида учратилган. Ўзбекистонда қўлланиладиган стратиграфик бирликлар шкаласи баъзи бир бўлим ва ярусларни бўлиниши ва индексланиши (худудий хослик белгилари туфайли) билан бир оз фаркланади. Ўзбекистоннинг стратиграфик тузилишини ўрганишга олимлардан А. Д. Архангельский, Т. А. Сикстель, О. И. Сергунькова, Ю. М. Кузичкина, 3. М. Абдуазимова ва б.лар ҳисса қўшган. Ҳар бир мамлакатда стратиграфик шкаланинг умумий ва маҳаллий бўлинмалари стратиграфик кодекс қоидалари системаси асосида ажратилади. Геологик вактни ўлчашнинг эталони қилиб умумий халқаро стратифафик шкала қабул қилинган (2Халқаро геологик конгресс Болонье, 1881 й.). 20-а.нинг ўрталарида унга қўшимча қилиб стратиграфик шкаланинг анча йирик бўлинмаси — зон мобайнида шаклланган эонотема киритилган; эра мобайнида шаклланган ётқизиқларни билдирувчи, аввал ишлатилган «гуруҳ» термини, «эратема» термини билан алмаштиридди.
Стратиграфик бўлинмаларнинг ҳар бири Ернинг табиий ривожланиш босқичи ва унинг органик дунёсига мувофиқ келади; улар барча материкларда ва 1970й.ларда ўтказилган бурғилаш ишлари кўрсатганидек, океан ботикларида ҳам аниқланди. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрича, геологи к яруслар ва стратиграфик зоналар фақат маҳаллий аҳамиятга эга; бу фикр агар фаунаси бошқалардан ажралган ҳолда ривожланган ва Дунё океани билан боғлиқ бўлмаган (мас, Кора денгиз—Каспий ҳавзасининг неоген ётқизиқлари) алоҳида палеоҳавза материаллари асосида ажратилган ярус ва зона учун тўғри бўлади. Агар ярус ва зоналарнинг стратотипи қилиб очиқ океан ҳавзаларининг кесимлари олинса, бу бўлинмаларни бутун Ер шари бўйлаб кузатиш мумкин. Антропоген (ёки тўртламчи) система учун бўлинмаларнинг палеоиқлим маълумотларига асосланган, уларнинг ўзаро боғликлигини акс эттирувчи ўз шкаласи таклиф қилинган. Мавжуд маълумотларнинг кўрсатишича, геологик бўлимлар, ярус ва зоналар токембрийда ҳозирча ажратилмайди, система ва эротемалар фанерозойдагига нисбатан бутунлай бошқача асосланишга эга; уларга эквивалент бўлган протосистема ва протоэротемалар — фитемалар тўғрисида гапириш тўғрироқ бўлади. Ягона ёки умумий стратиграфик шкаланинг бўлим, ярус ва зоналарини ҳамма ерда ҳам исталгандек аниклаб бўлмайди ва кесимлар тузилишининг маҳаллий хусусиятларини акс эттирмайди. Шунинг учун кўп р-нларда стратифафик таснифнинг асоси бўлиб, маҳаллий стратиграфик кичик бўлимлар хизмат қилади; агар улар палеонтологик асосга эга бўлса ва йўналиш бўйича ўз таркибини сезиларли ўзгартирган ётқизикдарни ўз ичига олса, унда горизонтларга (тахм. ўлчами бўйича ярус ва кичик ярусларга мос келадиган ва лоналар (локал зоналар)га ажратилади. Аксинча, агар маҳаллий бўлинмаларни ажратишда тоғ жинслари литологик таркибининг ўзига хос хусусияти етакчилик қилса, бундай ҳолатда литостратиграфик бўлинма нинг алоҳида системаси қабул қилинади. Охирги халқаро стратиграфик шкала 2000 й.да Бразилияда ўтган 31-Халқаро геологик конгрессда қабул қилинган.
Ад.: Абдуазимова 3. М.,Абдуллаев Н . Р., О международной стратиграфической шкале, Т., 2000; Степанов Д. Л., Месежников М . С, Обҳая стратиграфия (Принципы и методы стратиграфических исследований), Л., 1979.
Зоя Абдуазимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.