Strukturalar geologiyasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 629–630-b. — ziyouz.com
Strukturalar geologiyasi - tektonikanknt bir bölimi; Yer pöstida toğ jinslarining joylaşişi, paydo böliş qonuniyatlarini, ularning deformatsiyasi va yotiş şakllarini örganadi. S.g.da «Struktura» termini toğ jinslarining fazodagi örni va tektonik harakatlar natijasida ularning özgarişi sifatida tuşuniladi. Sg.ning asosiy vazifasi — deformatsiyani keltirib çiqaruvçi struktura şakllarining taşqi körinişi (morfologiyasi) va jinslar siljişidagi kinematika jarayonini tadqiq etişdan iborat. Sg. turliça struktura şakllari: qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, uzilişli buzilişlar (taşlama, siljima, surilma, şaryajlar) va magmatik hosilalarni örganadi (q. Tektonik strukturalar). Endogen jarayonlar natijasida vujudga kelgan tektonik struktura şakllaridan taşqari, ekzogen jarayonlaraa çökindilarning qatlaniş jarayonida şakllangan sedimetatsion strukturalar hamda gravitatsion kuçlar (mas, suv osti siljimalari) yuzaga kelişi natijasida hosil bölgan gravitatsion strukturalar mavjud. Sg. foydali qazilmalarni razvedka qilyş va ularni qazib oliş bilan bevosita birgalikda vujudga keldi va rivojlanmoqda. Sg. 19-a.da Kanada va AQŞda (Ç.R. Van Xayz, Ç.Lizs va B. va R.Uillislar — tektonik uzilişlar, burmalar, klivajlar), Rossiyada (N.A. Golovkinskiy — Şarqiy Yevropa platformasida qatlamlarning ğosil bölişi; A.P.Karpinskiy, V.A.Obruçev — Oltoy, Sayan, Ural toğlarida rudali konlarning tuzilişi); Ğarbiy Yevropada (A.Geym, M.Bertran, E.Argan — Alp toğlarining surilma va burmalari) vujudga keldi. 20-a. örtalarida Sg.ning rivojlanişiga rus geologlari N.S Şatskiy, A.L.Yanşin — platformalar, I.M.Gubkin — neftli strukturalar; A.V.Peyve, V.Ye.Xain — çukur yer yoriklari, burmalar va uziliş paydo bölişidagi gorizontal harakatlar, Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda Sg. rivojlanişiga foydali qazilma konlarini başoratlaş va izlaş işlarida keng qöllanilişiga A.V. hamda V. A. Korolevlar hissa qöşgan. S.g. geologiyaning geologik syomka, geomorfologiya, stratigrafiya va litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi foydali kazilmalar geologiyasi va konçilik işlari kabi sohalari bilan uzviy boğliq. S.g. geotektonikaning nazariy masalalarini işlab çiqişda muhimdir. Tarixiy analiz metodi yordamida strukturalarning şakllaniş qonuniyatlarini aniklaşda ham S.g.dan foydalaniladi. Struktura şakllari genezisini bilişda toğ jinslarining deformatsiyasini örganişning fizik metodlari keng qöllaniladi. Şunga köra toğ jinslarining petrografik struktura va teksturalari toğ jinslarining tektonik deformatsiyalari (toğ jinslari tuzilişi)ni aks ettiradi. Mikrostrukturalarni örganişni S.g.ning maxsus bölimi — petrotektonika taşkil qiladi. 20-a. örtalaridan S. g. ma'lumotlariga suyangan global tektonika va geodinamika fanlari keng rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТРУКТУРАЛАР ГЕОЛОГИЯСИ - тектониканкнт бир бўлими; Ер пўстида тоғ жинсларининг жойлашиши, пайдо бўлиш қонуниятларини, уларнинг деформацияси ва ётиш шаклларини ўрганади. С.г.да «Структура» термини тоғ жинсларининг фазодаги ўрни ва тектоник ҳаракатлар натижасида уларнинг ўзгариши сифатида тушунилади. Сг.нинг асосий вазифаси — деформацияни келтириб чиқарувчи структура шаклларининг ташқи кўриниши (морфологияси) ва жинслар силжишидаги кинематика жараёнини тадқиқ этишдан иборат. Сг. турлича структура шакллари: қатламлар, бурмалар, дарзликлар, узилмалар, узилишли бузилишлар (ташлама, силжима, сурилма, шарьяжлар) ва магматик ҳосилаларни ўрганади (қ. Тектоник структуралар). Эндоген жараёнлар натижасида вужудга келган тектоник структура шаклларидан ташқари, экзоген жараёнлараа чўкиндиларнинг қатланиш жараёнида шаклланган седиметацион структуралар ҳамда гравитацион кучлар (мас, сув ости силжималари) юзага келиши натижасида ҳосил бўлган гравитацион структуралар мавжуд. Сг. фойдали қазилмаларни разведка қилйш ва уларни қазиб олиш билан бевосита биргаликда вужудга келди ва ривожланмоқда. Сг. 19-а.да Канада ва АҚШда (Ч.Р. Ван Хайз, Ч.Лизс ва Б. ва Р.Уиллислар — тектоник узилишлар, бурмалар, кливажлар), Россияда (Н.А. Головкинский — Шарқий Европа платформасида қатламларнинг ғосил бўлиши; А.П.Карпинский, В.А.Обручев — Олтой, Саян, Урал тоғларида рудали конларнинг тузилиши); Ғарбий Европада (А.Гейм, М.Бертран, Э.Арган — Альп тоғларининг сурилма ва бурмалари) вужудга келди. 20-а. ўрталарида Сг.нинг ривожланишига рус геологлари Н.С Шатский, А.Л.Яншин — платформалар, И.М.Губкин — нефтли структуралар; А.В.Пейве, В.Е.Хаин — чукур ер ёриклари, бурмалар ва узилиш пайдо бўлишидаги горизонтал ҳаракатлар, Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда Сг. ривожланишига фойдали қазилма конларини башоратлаш ва излаш ишларида кенг қўлланилишига А.В. ҳамда В. А. Королевлар ҳисса қўшган. С.г. геологиянинг геологик съёмка, геоморфология, стратиграфия ва литология, петрография, гидрогеология ва муҳандислик геологияси фойдали казилмалар геологияси ва кончилик ишлари каби соҳалари билан узвий боғлиқ. С.г. геотектониканинг назарий масалаларини ишлаб чиқишда муҳимдир. Тарихий анализ методи ёрдамида структураларнинг шаклланиш қонуниятларини аниклашда ҳам С.г.дан фойдаланилади. Структура шакллари генезисини билишда тоғ жинсларининг деформациясини ўрганишнинг физик методлари кенг қўлланилади. Шунга кўра тоғ жинсларининг петрографик структура ва текстуралари тоғ жинсларининг тектоник деформациялари (тоғ жинслари тузилиши)ни акс эттиради. Микроструктураларни ўрганишни С.г.нинг махсус бўлими — петротектоника ташкил қилади. 20-а. ўрталаридан С. г. маълумотларига суянган глобал тектоника ва геодинамика фанлари кенг ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.