Tektonik strukturalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222-b. — ziyouz.com
Tektonik strukturalar - Yer pöstida toğ jinslari yotiş şakllarining qonuniyatli takrorlanişi. «T.ye.» termini bir kança mayda strukturaviy şakllardan hosil bölgan Yer pöstining har xil qismlarini öz içiga oladi. T.s.ni tasniflaydigan eng asosiy belgilar masştab, morfologiya va genezis hisoblanadi.
Elementar strukturali şakllar (qatlam, burma, darzlik, uzilişli buzilişlar — taşlama, uzilma, siljiş, surilma va şaryajlar) va magmatik jinslar T.ye. (dayka, sill, lakkolit, batolit va b.) mavjud bölib, ular öz navbatida, mikroskopik ölçamli T.ye. hosil qiladigan kiçik ölçamdagi struktura biçimiga ega bölişi mumkin. Elementar strukturali şakllarning qonuniy majmui kattaroq tartibdagi T.s.ni, mas., burmalar guruhlanib murakkab struktura şakllarini — antiklinoriy va sinklinoriyni hosil qiladi, ular öz navbatida burmali sistemalarni şakllantiradi; platformalarda sinekliza, antekliza, avlakogenlar ajralib çiqadi. Yer pöstining ança yirik T.s.ining zamini yuqori mantiyagaça yetib boradi va çuqur strukturalar deb ataladi. Ularning asosiylariga kontinental va okean platformalari (plitalar), okeanga mansub, sinklinal va orogenlardagi harakatdagi mintaqalar kiradi, ular litosferaning kontinental va okean segmentlari va kontinental qöşilmalari hamda çuqur yoriklar va riftlar kiradi. Asosan, Yer pustila rivojlanadigan çuqur strukturalar pöstli strukturalar deb ataladi. T.s.ning vujudga kelişi rivojlanişning muayyan yunalişga va tarixga (kinematika) ega bölgan harakatlar ta'sirida (q. Tektonik harakatlar) va jarayonning dinamikasini aks ettiradigan va tektonik deformatsiyalarni yuzaga keltiradigan kuçlar ta'siri ostida hosil buladi. Elementar T.ye. ni strukturalar geologiyasi urganadi. Magmatik jismlarning mikroskopik T.ye. mikrostruktura analizi metodi bilan örganiladi (q. Petrotektonika). Yirik masştabdagi elementar T.ye. majmui geotektonikada örganiladi (q. Tektonika). T.ye.geologik xaritalaş, geofizik metodlar, ayniqsa seysmorazvedka hamda burğilaş bilan örganiladi.
Q.: Petrotektonika, Tektonik harakatlar, Tektonika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК СТРУКТУРАЛАР - Ер пўстида тоғ жинслари ётиш шаклларининг қонуниятли такрорланиши. «Т.е.» термини бир канча майда структуравий шакллардан ҳосил бўлган Ер пўстининг ҳар хил қисмларини ўз ичига олади. Т.с.ни таснифлайдиган энг асосий белгилар масштаб, морфология ва генезис ҳисобланади.
Элементар структурали шакллар (қатлам, бурма, дарзлик, узилишли бузилишлар — ташлама, узилма, силжиш, сурилма ва шарьяжлар) ва магматик жинслар Т.е. (дайка, силл, лакколит, батолит ва б.) мавжуд бўлиб, улар ўз навбатида, микроскопик ўлчамли Т.е. ҳосил қиладиган кичик ўлчамдаги структура бичимига эга бўлиши мумкин. Элементар структурали шаклларнинг қонуний мажмуи каттароқ тартибдаги Т.с.ни, мас., бурмалар гуруҳланиб мураккаб структура шаклларини — антиклинорий ва синклинорийни ҳосил қилади, улар ўз навбатида бурмали системаларни шакллантиради; платформаларда синеклиза, антеклиза, авлакогенлар ажралиб чиқади. Ер пўстининг анча йирик Т.с.ининг замини юқори мантиягача етиб боради ва чуқур структуралар деб аталади. Уларнинг асосийларига континентал ва океан платформалари (плиталар), океанга мансуб, синклиналь ва орогенлардаги ҳаракатдаги минтақалар киради, улар литосферанинг континентал ва океан сегментлари ва континентал қўшилмалари ҳамда чуқур ёриклар ва рифтлар киради. Асосан, Ер пустила ривожланадиган чуқур структуралар пўстли структуралар деб аталади. Т.с.нинг вужудга келиши ривожланишнинг муайян йуналишга ва тарихга (кинематика) эга бўлган ҳаракатлар таъсирида (қ. Тектоник ҳаракатлар) ва жараённинг динамикасини акс эттирадиган ва тектоник деформацияларни юзага келтирадиган кучлар таъсири остида ҳосил булади. Элементар Т.е. ни структуралар геологияси урганади. Магматик жисмларнинг микроскопик Т.е. микроструктура анализи методи билан ўрганилади (қ. Петротектоника). Йирик масштабдаги элементар Т.е. мажмуи геотектоникада ўрганилади (қ. Тектоника). Т.е.геологик хариталаш, геофизик методлар, айниқса сейсморазведка ҳамда бурғилаш билан ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.