Tektonik strukturalar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tektonik strukturalar — Yer pöstida toğ jinslarining yotiş şakllari qonuniyatli ravişda takrorlanişidan hosil bölgan tuzilmalar. ÖzME'ga köra, bu atama bir neça mayda tuzilmaviy şakldan taşkil topgan Yer pöstining turli kattalikdagi qismlarini qamrab oladi. Tektonik strukturalarni tasniflaşda uç asosiy belgi hisobga olinadi: ölçami (masştabi), şakli (morfologiyasi) va kelib çiqişi (genezisi).
Elementar şakllar
13ÖzME'ga köra, eng sodda — elementar — tektonik şakllarga qatlam, burma, darzlik hamda uzilişli buzilişlar kiradi; uzilişlar öz navbatida taşlama, uzilma, siljiş, surilma va şaryajlarga ajratiladi. Magmatik jinslar ham öziga xos tektonik jismlar hosil qiladi: dayka, sill, lakkolit, batolit va boşqalar. Elementar şakllarning özi ham ba'zan faqat mikroskop ostida ajratiladigan juda kiçik tuzilmalardan iborat bölişi mumkin.
Yirikroq tuzilmalar
13Elementar şakllar ma'lum tartibda birlaşib, kattaroq tektonik strukturalarni yuzaga keltiradi. ÖzME misol tariqasida burmalarning guruhlaşib antiklinoriy va sinklinoriyni hosil qilişini, ularning esa burmali tizimlarni taşkil etişini keltiradi. Nisbatan barqaror platformalarda sinekliza, antekliza va avlakogenlar ajratiladi.
Eng yirik tuzilmalarning ildizi yuqori mantiyagaça yetib boradi, şu bois ular çuqur strukturalar deb ataladi. ÖzME'ga köra, ularning asosiylari — kontinental va okean platformalari (plitalar), harakatçan mintaqalar, çuqur yoriqlar va riftlar; asosan Yer pöstining özida rivojlanadigan çuqur tuzilmalar pöst strukturalari deb nomlanadi.
Hosil bölişi
13Tektonik strukturalar ma'lum yönaliş va tarixga ega bölgan tektonik harakatlar hamda toğ jinslarini deformatsiyaga uçratuvçi kuçlar ta'sirida vujudga keladi. Harakatlarning yönalişi va ketma-ketligi jarayonning kinematikasini, ularni keltirib çiqargan kuçlar esa dinamikasini belgilaydi. Şu sababli strukturalarning şakli va joylaşuvi Yer pöstining ötmişdagi rivojlanişini qayta tiklaş imkonini beradi.
Örganiliş usullari
13ÖzME'ga köra, elementar tektonik şakllarni strukturalar geologiyasi örganadi. Magmatik jismlarning mikroskopik tuzilmalari petrotektonikada mikrostruktura tahlili yordamida tekşiriladi, yirik tuzilmalar majmui esa geotektonika — tektonika fani doirasida körib çiqiladi. Amaliy tadqiqotlarda geologik xaritalaş, geofizik usullar, ayniqsa seysmik razvedka, hamda burğulaş keng qöllanadi. Tektonik strukturalarni bilmasdan foydali qazilma konlarini, jumladan, neft va gaz tutuvçi tuzilmalarni qidiriş qiyin, çunki köp konlar ma'lum burma va yoriqlarga boğliq holda joylaşadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tektonik strukturalar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2821 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATektonik strukturalar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2821
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2821
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.