Sud

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 677–678-b. — ziyouz.com

Sud (slavyança sud — iş) — odil sudlovnn amalga oşiruvçi davlat organi; muayyan davlatning qonunlariga asosan protsessual tartibda jinoiy, fuqarolik, ma'muriy va b. toifadagi işlarni körib çiqadi va hal qiladi. Ayrim şaxslar örtasida, ular bilan davlat idoralari, korxona, muassasa, taşkilot ma'muriyati, jamoat birlaşmalari örtasida mulkiy va nomulkiy nizolarni, qonunbuzarliklarga doir işlarni körib çiqib, fuqarolarning huquq va erkinliklarini, korxona, muassasalar, taşkilot huquqlari va qonun bilan qöriqlanadigan manfaatlarini himoya qiladi. S. boşqa davlat organlaridan, jamoat birlaşmalari va har qanday şaxsdan mustakil va xolisona faoliyat yuritişi, barça işlarni faqat qonunga böysunib körib çiqişi va hal etişi lozim. S.lar odatiy va favqulodda S.larga bölinadi. Favqulodda S.larni taşkil etiş deyarli barça zamonaviy konstitutsiyalarda man etilgan. Odatiy Slar umumiy vakolatli va ixtisoslaşgan, ya'ni harbiy, xöjalik (arbitraj, savdo), bojxona, soliq (moliyaviy), mehnat nizolari böyiça va h.k. sudlar bölişi mumkin. Sudning alohida turlari konstitutsiyaviy va ma'muriy S.lar hisoblanadi. Ba'zi mamlakatlarda, şuningdek, diniy S.lar (mas, musulmon mamlakatlari — Eron, Pokiston, Sudan va b.da şariat S. lari) va odatiy huquq S.lari (mas, tropik Afrika va Okeaniyadagi bir kança mamlakatlarda kabila S.lari) ham mavjud. S, şuningdek, instansiyalarga köra: birinçi instansiya Si, apellyatsiya, kassatsiya va nazorat S.lari, hududiy darajasi böyiça: tuman (şahar), viloyat, okrug va oliy S.ga bölinadi.

S. hozirgi Özbekiston hududida davlatçilikka xos köp asrlik tarixga ega. S. faoliyatini qadimdan xalq madaniyati, an'analari va ma'naviy negiziga asoslanib, obrue'tiborli, katta hayotiy tajribaga ega bölgan kişilar amalga oşirişgan. Ular çiqargan qarorlar har qanday şubhadan xoli va barça uçun majburiy hisoblangan. Özbekistonda qariyb 13 a. davomida şariat qonunlariga amal qilgan qozilik sudi hamda xalq urfodatlari va an'analariga suyanib qaror qabul qilgan biylar sudi mavjud bulgan. Örta Osiyoni zabt etganidan sung mustamlakaçi çor hokimiyati Rossiya qonunlariga amal qiluvçi S.larni tuzdi. 1917 y. Okt. töntarişidan söng «xalq» S.lari va tribunallar ta'sis etildi. Ular kommunistik partiya va inqilob manfaatlariga xizmat qildi, qonunga emas, «proletarça ong»ga suyanardi. S. örnini köp xrllarda «maxsus kengaş», «uçlik komissiya» kabi ma'muriy tuzilmalar egallagandi. S. adolatga emas, vahşiyona qatağon, şafqatsiz jazolaşga xizmat qildi. S. batamom partiya va sovet ijroiya organlariga karam edi.

Mustaqilikka erişilgandan söng Özbekistonda huquqiy davlat barpo etişning tarkibiy vazifasi sifatida sudhuquq islohoti ötkazilmoqda. S. hokimiyati qonun çiqaruvçi va ijro etuvçi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan, boşqa jamoat birlaşmalaridan mustaqil iş yuritişi va S. faoliyatining boşqa asosiy prinsiplari Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida e'tirof etildi (106— 116moddalar), yangi sud tizimi barpo qilindi, «S. lar töğrisida»gi Özbekiston Respublikasining qonuni (1993 y. 2 sent., yangi tahriri 2000 y. 14 dek.) va bir qator qonunlar amalga kiritildi. S. tomonidan çiqarilgan hujjatlar barça davyaat organlari, jamoat birlaşmalari, korxonalar, muassasalar, taşkilotlar, mansabdor şaxslar va fuqarolar uçun majburiy hisoblanadi hamda Özbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilişi şart.

Qonuvda belgilangan hollardan taşqari S.larda barça işlar oşkora yuritiladi (q. Sudlovning oşkoraligi). S. işlari özbek tilida, qoraqalpoq tilida va muayyan joydagi köpçilik aholi sözlaşadigan tilda olib boriladi. Ayblanuvçi, sudlanuvçi himoyalaniş huquqi bilan ta'minlanadi. S. işlarini yuritişning har qanday bosqiçida malakali yuridik yordam oliş huquqi kafolatlanadi. S. ning faoliyati qonun usduvorligini, ijtimoiy adolatni, fuqarolarning tinçligi va totuvligini ta'minlaşga qaratilgandir.

Ğafur Abdumajidov.

Q.: Sudlovning oşkoraligi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУД (славянча судь — иш) — одил судловнн амалга оширувчи давлат органи; муайян давлатнинг қонунларига асосан процессуал тартибда жиноий, фуқаролик, маъмурий ва б. тоифадаги ишларни кўриб чиқади ва ҳал қилади. Айрим шахслар ўртасида, улар билан давлат идоралари, корхона, муассаса, ташкилот маъмурияти, жамоат бирлашмалари ўртасида мулкий ва номулкий низоларни, қонунбузарликларга доир ишларни кўриб чиқиб, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, корхона, муассасалар, ташкилот ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилади. С. бошқа давлат органларидан, жамоат бирлашмалари ва ҳар қандай шахсдан мустакил ва холисона фаолият юритиши, барча ишларни фақат қонунга бўйсуниб кўриб чиқиши ва ҳал этиши лозим. С.лар одатий ва фавқулодда С.ларга бўлинади. Фавқулодда С.ларни ташкил этиш деярли барча замонавий конституцияларда ман этилган. Одатий Слар умумий ваколатли ва ихтисослашган, яъни ҳарбий, хўжалик (арбитраж, савдо), божхона, солиқ (молиявий), меҳнат низолари бўйича ва ҳ.к. судлар бўлиши мумкин. Суднинг алоҳида турлари конституциявий ва маъмурий С.лар ҳисобланади. Баъзи мамлакатларда, шунингдек, диний С.лар (мас, мусулмон мамлакатлари — Эрон, Покистон, Судан ва б.да шариат С. лари) ва одатий ҳуқуқ С.лари (мас, тропик Африка ва Океаниядаги бир канча мамлакатларда кабила С.лари) ҳам мавжуд. С, шунингдек, инстанцияларга кўра: биринчи инстанция Си, апелляция, кассация ва назорат С.лари, ҳудудий даражаси бўйича: туман (шаҳар), вилоят, округ ва олий С.га бўлинади.

С. ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликка хос кўп асрлик тарихга эга. С. фаолиятини қадимдан халқ маданияти, анъаналари ва маънавий негизига асосланиб, обруэътиборли, катта ҳаётий тажрибага эга бўлган кишилар амалга оширишган. Улар чиқарган қарорлар ҳар қандай шубҳадан холи ва барча учун мажбурий ҳисобланган. Ўзбекистонда қарийб 13 а. давомида шариат қонунларига амал қилган қозилик суди ҳамда халқ урфодатлари ва анъаналарига суяниб қарор қабул қилган бийлар суди мавжуд булган. Ўрта Осиёни забт этганидан сунг мустамлакачи чор ҳокимияти Россия қонунларига амал қилувчи С.ларни тузди. 1917 й. Окт. тўнтаришидан сўнг «халқ» С.лари ва трибуналлар таъсис этилди. Улар коммунистик партия ва инқилоб манфаатларига хизмат қилди, қонунга эмас, «пролетарча онг»га суянарди. С. ўрнини кўп хрлларда «махсус кенгаш», «учлик комиссия» каби маъмурий тузилмалар эгаллаганди. С. адолатга эмас, ваҳшиёна қатағон, шафқатсиз жазолашга хизмат қилди. С. батамом партия ва совет ижроия органларига карам эди.

Мустақиликка эришилгандан сўнг Ўзбекистонда ҳуқуқий давлат барпо этишнинг таркибий вазифаси сифатида судҳуқуқ ислоҳоти ўтказилмоқда. С. ҳокимияти қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятлардан, сиёсий партиялардан, бошқа жамоат бирлашмаларидан мустақил иш юритиши ва С. фаолиятининг бошқа асосий принциплари Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида эътироф этилди (106— 116моддалар), янги суд тизими барпо қилинди, «С. лар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг қонуни (1993 й. 2 сент., янги таҳрири 2000 й. 14 дек.) ва бир қатор қонунлар амалга киритилди. С. томонидан чиқарилган ҳужжатлар барча давяат органлари, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун мажбурий ҳисобланади ҳамда Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида ижро этилиши шарт.

Қонувда белгиланган ҳоллардан ташқари С.ларда барча ишлар ошкора юритилади (қ. Судловнинг ошкоралиги). С. ишлари ўзбек тилида, қорақалпоқ тилида ва муайян жойдаги кўпчилик аҳоли сўзлашадиган тилда олиб борилади. Айбланувчи, судланувчи ҳимояланиш ҳуқуқи билан таъминланади. С. ишларини юритишнинг ҳар қандай босқичида малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланади. С. нинг фаолияти қонун усдуворлигини, ижтимоий адолатни, фуқароларнинг тинчлиги ва тотувлигини таъминлашга қаратилгандир.

Ғафур Абдумажидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.