Sudan
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 685–689-b. — ziyouz.com
Sudan SUDAN, Sudan Respublikasi (Jumhuriya asSudan) — Afrikaning şim.şarqida joylaşgan davlat. Mayd. 2,5 mln. km2. Aholisi 37,09 mln. kişi (2002). Poytaxti — Xartum ş. Ma'muriy jihatdan 26 ştatga bölinadi.
Davlat tuzumi. S — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1998 y. 30 iyunda kabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1993 y.dan Umar Hasan Ahmad alBaşir), u töğri va yaşirin ovoz beriş yöli bilan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy assambleya (parlament), ijroçi hokimiyatni prezident tayinlaydigan hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. S hududining katta qismi bal. 300—1000 m bölgan plato; şim. da uning talaygina qismida Liviya va Nubiya çöllari, jan.da Markaziy Afrika toğligi (eng baland joyi — Kinyeti toği, 3187 m), ğarbda Darfur va Kordofan platolari, şarkda Efiopiya toğligining etaklari joylaşgan. Kizil dengiz sohili — ensiz pasttekislik. Mis, oltin, xromit, temir, marganets rudalari, neft, marmar, gips konlari bor. Iklimi — şim.da tropik çöl iqiimi, issiq va qurğoqçil, jan.da ekvatorial, mussonli. Xartumda örtaça tra yanv. da 22°, iyulda 33°. Iillik yoğin şim. da 20 mm gaça, mamlakat örta qismida .100—300 mm, jan.da 1000 mm dan ortiq. Asosiy daryosi — Nil va uning irmoklari — Oq Nil va Kök Nil. Daryolardan ekinzorlarni suyurişda, yuk taşişda va gidroenergiya olişda foydalaniladi. S. jan.dagi baland böyli ötlar ösuvçi savannalarda qizil ferralit va alferrit tuproklar, şim.roqdagi çölga aylangan quruq savannalarda qizilqönğir va qizğiş qönğir tuproklar, ayrim joylarda qoramtir oğir tuproqlar tarqalgan. Tropik, gidromorf va allyuvial tuproqlar ham uçraydi. Jan.da va toğlarda tropik örmonlar bor, baobab va akatsiya köp. Hayvonot dunyosi boy: kiyik, ğizol, jirafa, fil, qoplon, arslon, begemot va b., quşlardan tuyaquş, marabu, sesarka, sudralib yuruvçilardan piton, daryolarda timsoh, har xil baliklar bor. Boma, Dinder, Nimule, Sautern milliy boğlari, Erkovit qöriqxonasi taşkil etilgan.
Aholisining aksariyati arablar. Nil vodiysida nubiylar, şim.şarqida bejalar, şuningdek, dinka, azande, nuer, şilak xalqlari ham yaşaydi. Şahar aholisi 35%. Rasmiy til — arab tili. Rasmiy din — islom. Xristianlar ham bor. Yirik şaharlari: Xartum, Omdurman, Şim. Xartum, PortSudan, Juba, AlUbayd.
Tarixi. S. hududida toş davridan odam yaşay boşlagan. Mamlakatning katta qismi (qadimda Kuş mamlakati, 7-a. dan Nubiya) da qad. misrliklarga yaqin bölgan somxom va kuşit qabilalari istiqomat kilganligi ma'lum. Mil. av. 2ming y.likda jan.dan kelgan negroid qabilalar ularga qöşilib ketgan. Mil. av. 16— 12-a.larda S. Misrga tobe bölgan. Mil. 6-a.da xristianlik tarqala boşladi. 7-a.ga kelib, S.da Aloa, Mukurra va Nobatiya xristian davlatlari paydo böldi. 7-a. örtalaridan arablar kirib kela boşladi. Natijada mamlakat şim. va ğarbiy hududlarida islom dini va arab madaniyati tarqaldi. 14-a. oxiri — 16-a. boşlarida musulmon davlatlari (Darfur, Sennar sultonliklari va b.) vujudga keldi. 1820—22 y.larda S.ning katta qismini Misr hukmdori Muhammad Ali bosib oddi. S. garçi Usmonli turk imperiyasi tarkibiga rasman qöşilgan bölsada, amalda Misr mulkiga aylandi. 19-a.ning 60y.lari oxiri — 70y.lar boşlaridan S.da Buyuk Britaniya ta'siri kuçaya boşladi. Ingliz mustamlakaçilarining şafqatsiz zulmiga qarşi xalq ommasi köp marta qözğolon kötardi (q. Mahdiyçilar qözğoloni). 1899 y. inglizlar S.ni Buyuk Britaniya bilan Misrning muştarak mulki (kondominium) deb e'lon qiladigan bitimni Misrga majburan imzolatdi. S. rasman AngliyaMisr Sudani deb atala boşladi. S. amalda Angliyaning mustamlakasiga aylanib, uning asosiy paxta bazasi bölib qoldi. Şarqsa milliy ozodlik kuraşi yuksalgan şaroitda S.da dastlabki siyosiy taşkilotlar tuzildi. 2-jahon uruşi vaqtida S. harbiy qismlari Eritreya, Misr, Liviya, Tunisda faşist davlatlari qöşinlariga qarşi jangovar harakatlarda qatnaşdi. Uruşdan keyin mamlakatda milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1955 y. noyab.da ingliz va Misr qöşinlari Sdan olib ketiddi. 1956 y. 1 yanv.da S. mustaqil davlat deb zlon qilindi. 1958—64 y.larda Sda diktatorlik rejimi örnatildi. 1969 y. davlat töntarişi natijasida hokimiyatni J. Nimeyri boşliq xarbiylar qölga oddi. 1972 y. S janubi muxtoriyat maqomini olgaç, 17 y.lik fuqarolar uruşiga çek qöyildi. 1980 y.dan, ayniqsa, islom qonunçiligi butun mamlakatga joriy etilganidan (1983) keyin, jan.da yana fuqarolar uruşi boşlandi. 1985 y.da Nimeyri rejimi ağdarib taşlandi va 1986 y.da S alMaxdi boşçiligida koalitsion hukumat tuzildi, siyosiy partiyalar tarqatib yuborildi. 1989 y. harbiy töntariş sodir bölib, Milliy najot inqilobiy qömondonligi Kengaşi oliy qonun çiqaruvçi va ijroçi organ bölib oldi, u 1993 y. Umar Hasan Ahmad alBaşirni mamlakat prezidenta etib tayinladi va özini özi tarqatib yubordi. 1999 y. 1 yanv.dan siyosiy partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi. 2000 y. 13—22 dek. da prezident va parlament saylovlari ötkazildi. U.H.A. alBaşir yana S. prezidenti etib saylandi. S. 1956 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 yanv. — Mustaqillik kuni (1956). ÖzR suverenitetini 1991 y. 30 dek.da tan olgan.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. AlUmma («Millat») partiyasi, 1945 y. asos solingan; Birlaşgan demokratik partiya, 1967 y. tuzilgan; Milliy kongress partiyasi, 1999 y. taşkil etilgan. S. işçi kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1950 y. asos solingan, Xalqaro arab kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi va Afrika kasaba uyuşma birligi taşkilotiga kiradi.
Xöjaligi. S. — qoloq agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi.ning uluşi 46,3%, sanoatning uluşi 22,8%, xizmat körsatiş soqasining uluşi 30,8%.
Qişloq xöjaligida mehnatga layoqatli aholining 80% band bölib, eksport tuşumining 95% ni ta'minlaydi. Q.x. da foydalaniladigan 8,4 mln. gektar yerning 2,6 mln. gektari suğoriladigan, 5,4 mln. gektari lalmi yerlardir. Paxta eng muhim eksport ekini bölib (Afrikada Misrdan keyin 2örin), Gezira, Oq va Kök Nil, Atbara vodiylarida yetiştiriladi. Kordofan platosi, Kök Nil va Atbara vodiylarida kunjut, Darfur va Kordofan platolarida yer yonğoq, hamma vohalarda oq jöxori, tariq ekiladi, şim.da xurmo yetiştirilady va makkaisano bargi terib olinadi. Texnika ekinlaridan şakarqamiş va b. yetiştiriladi. Aqoqiyo (arab yelimi) yetiştirişda dunyoda yetakçi örinda turadi. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki, tuya, xaçir, yilqi va b. boqiladi.
Sanoatida mehnatga layoqatli Ağolining 5% band bölib, u asosan mahalliy qişloq xöjaligi. xom aşyosini qayta işlaş va yoğoçsozlik korxonalaridan iborat. Oziqovqat sanoatida yoğ, sut, qandşakar, konserva z-dlari, yengil sanoatda töqimaçilik, poyabzal, paxta tozalaş, şuningdek, maşinasozlik va metallsozlik, kemasozlik, neft, sement, mineral öğit işlab çiqariş. korxonalari bor. Oz miqdorda oltin, uran, xrom, temir, marganets rudalari va gips qazib olinadi. Keyingi davrda neft qazib çiqariş köpaydi. Dengiz suvidan tuz ajratib olinadi. Yiliga örtaça 1,33 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari: Xartum, Omdurman, PortSudan, Atbara, VodiyMadoni. T.y. uzunligi 5,5 ming km, avtomobil yöllari uz. 21,4 ming km. Asosiy dengiz porti PortSudan. Nil va uning irmoqdarida kema qatnaydi. Xartumda xalqaro aeroport bor. Çetga paxta, xom neft, oq jöxori, aqoqiyo, yer yonğoq, kunjut, çorva mollari çikaradi, çetdan maşina va uskuna, bugdoy, neft mahsulotlari, transport vositalari, doridarmon oladi. Saudiya Arabistoni, Xitoy, Buyuk Britaniya, Germaniya, AK.Ş, Yaponiya, BAA bilan savdo qiladi. Pul birligi — sudan dinori.
Tibbiy xizmati. Vraç va farmatsevtlar Xartum un-tining davolaş va farmatsevtika ftlarida, örta malakali tibbiyot xodimlari 14 tibbiyot maktab va kollejlarida tayyorlanadi. Şim. Xartumda örta ma'lumotli veterinariya mutaxassislari tayyorlaydigan 2 y.lik in-t (maktab) bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 19-a.gaça S. şimolida 2—3 y.lik musulmon maktablari bölgan. Mustamlakaçilar kelgaç, ingliz ta'lim tizimi namunasidagi 4 y.lik boşlanğiç, 4 y.lik oraliq, 4 y.lik örta maktablar tuzila boşladi. 1970 y. maktab tizimi isloh. qilinib, 7—13 yoşdagi bolalar uçun 6 y.lik boşlangiç, 6 y.lik örta (3 y.lik töliqsiz va 3 y.lik töliq) maktab joriy etildi. Qizlar maktabida uyrözğor va tikuvçilik ham örgatiladi. Boşlanğiç sinf öqituvçilari ped. öquv yurtida, töliqsiz örta maktab öqituvçilari ped. markazlarida 2 y. davomida tayyorlanadi. Hunartexnika ta'limi boşlanğiç va töliqsiz maktab negizida 4 y. davomida olib boriladi. Xartum un-ti, Qohira un-tining Xartum filiali, Omdurmandagi islom inti, Juba un-ti, VodiyMadonidagi Gezira un-ti kabi oliy öquv yurtlari, şuningdek, 2—3 y. davomida örta maxsus ta'lim darajasida ma'lumot beradigan bir kança in-t va kollejlar (Xartum politexnika inti, tibbiyot kolleji va b.) ham bor. Xartum un-tining kutubxonasi, Omdurmandagi Ommaviy kutubxona, Xartumda Milliy muzey, Etn. muzeyi, Tabiat tarixi muzeyi, Meroeda Muzeyqöriqxona mavjud. Ilmiy tadqiqotlar un-tlarning laboratoriyalarida, Afrika va Osiyo in-tida, Xartumdagi sanoat tadqiqotlari in-tida, bir qança vazirliklarga qaraşli ilmiy muassasalarda olib boriladi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. S.da bir kança gaz. va jurnali naşr etiladi. Yiriklari: «AlAyyom» («Kunlar», arab tilida çiqadigan kundalik gaz., 1953 y.dan), «AlQuvvat al-Musallaxa» («Qurolli kuç lar», kundalik gaz., 1969 y.dan), «Assahafa» («Matbuot», arab tilida çikadigan kundalik gaz., 1962 y.dan), «Sudan standard» («Sudan bayroği», ingliz tilida haftasiga 2 marta çikadigan gaz., 1973 y.dan), «Sudan nuş» («Bugungi Sudan», ingliz tilida çiqadigan oylik jurnali, 1976 y.lan). S. axborot agentligi (SUNA) hukumat axborot mahkamasi, 1970 y. asos solingan. Davlat Milliy radioeşittiriş va telekörsatuv korporatsiyasi mavjud.
Adabiyoti. Köhna S. tamadduni (sivilizatsiyasi) Qad. Misr va yunon madaniyatlari bilan boğliq ravişda rivojlangan. 7-a.dan arab tili singib, adabiy asarlar şu tilda yozila boşladi. 17— 18-a.larda Hammad ibn Muhammad ibn Ali alMumayux va Muhammad alJaali kabi atoqli şoirlar ijod qildilar. 19- a. xalq şe'riyatida (X. Abu Sinna, Umm Museymasxonim, Bint alMakkaviy va b.) çet el istiloçilariga qarşi kuraş, arablar birligiga da'vat ohanglari yangraydi. Mumtoz adabiyot namoyandalaridan Muhammad Sayd alAbbosiy, Abdulloh Abdurahmon, Husayn azZahra ijodi ajralib turadi. Yahyo asSalaviy Nil vodiysi xalqlarini «birgalikda kuraşiş»ga çaqiruvçi şe'rlari bilan maşhur böldi. 20-a.ning 10—20y.larida milliy matbuot yuzaga keldi. 30y.larda Abu Jukkud, Ali Ahmadoniy, Hamza alMalik Tunbul, Yusuf Başir atTijoniy kabi şoirlar adabiyotni rivojlantirdilar. Muhammad Ahmad Mahjub va Abdulhalim Muhammadlar qissa va roman janrida ijod qila boşladilar. 20-a.ning 2-yarmida şoirlardan Toj as-Sirr Hasan, Jili Abdurahmon, Ja'far Hamid alBaşir, Muhammad Miftoh alFayturiy, yozuvçilardan Usmon Ali Hyp, Abu Bakr Xolid, atTayib Zarruk ijtimoiy mavzularda asarlar yozişdi. S.da xalq, oğzaki ijodi xam keng yoyilgan. Şimoliy S.da folklar janrlari boşqa arab mamlakatlari oğzaki ijodiga, janubiy S.da esa tropik Afrika madaniyati namunalariga öxşaş.
Me'morligi va tasviriy sai'ati. Ilk neolit davri (mil. av. 7ming y.lik oxiri — 4ming y.lik boşlari)ga oid loydan işlangan hayvon qaykalçalari, sopol idişlar, qoyaga işlangan suratlar topilgan. Mil. av. 2ming y.likda S. san'ati Qad. Misr madaniyati özanvda rivojlangan. Mil. av. 1ming yillik oxiridan moddiy madaniyatda öziga xos belgilar paydo böla boşlagan. Mil. av. 22—18-a.larda xom ğiştdan töğri burçakli kulbalar, zodagonlar uçun köp xonali uylar (Areykada), ibodatxonalar (Sulba va Kavada), istehkomlar (Semna, Kummada), sağanalar barpo etilgan. S.da xristianlik tarqalişi bilan (mil. 6-a.ning 2-yarmi) me'moriy uslubi va devoriy rasmlari kopt san'atiga yaqin bölgan çerkovlar qurila boşladi. 15— 16-a.larda Ğarbiy S. me'morligining Şarqiy Afrika örta asr toş me'morligiga öxşaş jihatlari köp bölgan. 19— 20-a.larda Qizil dengiz böylarida marjon ohaktoşlaridan tiklangan uylar, S. janubidagi negroid qabilalarida loy va şoxşabbadan töqima qilib yasalgan, tomi öt va poxol bilan yopilgan kulbalar aholining asosiy turar joyi bölgan. 20-a. örtalarigaça zamonaviy imoratlar faqat Xartum, PortSudan, Atbara va b. yirik şaharlarda qurildi. 1956 y.dan sanoat va turar joy binolarini loyiha asosida keng kölamda barpo etiş, şaharsozlikni tartibga soliş işlari olib boriddi, jahon me'morligi tajribasidan foydalanişga harakat qilindi.
20-a. örtalaridan tasviriy san'atda dastgoh rassomligi milliy maktabi vujudga keldi, unda mahalliy bezak va yevropaça an'analarni birga qöşiş odat tusiga kirgan. Keyingi yillarda M. Kua, A. Hamid kabi haykaltaroşlar, X. Abbos, M. O. Başir kabi rassomlar, A. A. Borxan kabi grafika ustalari yetişib çikdi. S. tasviriy va amaliy san'atida yoğoç va loydan haykalçalar yasaş keng tarqalgan. Şimoliy S. arablari orasida kandakorlik, teridan turli anjomlar yasaş, jan. xalqdarida piçoqçilik, badiiy töqimaçilik an'anaviy maşğulot hisoblanadi.
Musiqasi köpgina xalqlarning musiqiy an'analarini öz içiga oladi. S. çolğu asboblari xilmaxil. Liraşmon torli tambur va uning turlari — kisir (nubiylarda), benebene (Ğarbiy S.da), bangiya (Şarqiy Sda), tom (Jan. Sda); torlikamonli umkiki, tor (törtburçak doira), turli barabanlar — dolyuka (loy baraban), dingir (suv töddirilgan baraban), taba va b. Janubiy S.dagi dinka, nuer, şilluk va b. xalqlarning baraban ansambllari bor. Puflab çalinadigan asboblar: zumbara (metall nay), penax (qovoq pösti), garin (şox), qamiş naylar va b. Ğarbiy Sdagi köpgina qöşiqlar raqs bilan birga ijro etiladi. Xasis, jarrari, mardum raqsqöşiklari köçmançi çorvador turmuşi va mehnati bilan boğliq. Şuningdek, qiroat, azon, madhiya, zikr kabi janrlari xam mavjud. Mixera bitAbbud, Şarifa bitBilol kabi xonandalar vatanni, mustaqillik yölidagi kuraşçilarni madh etuvçi qöşiklari bilan maşhur bölgan. Keyingi yillarda mamlakat jan. bilan şim. an'analari yaqinlaşuvi natijasida turli musiqiy uslublarning özaro ta'siri kuçaydi. Milliy folklor ansambli, Musiqa va teatr in-ti taşkil topdi. Musiqa arboblaridan kompozitor va xonandalar Muhammad alAmin, I. alKoşif, M. Vardi, A. Şuraxbil, kompozitor va dirijyor A. Marjonni körsatiş mumkin.
Teatri. S. teatr san'ati arab madaniyati ruxida. 1936 y. Teatr jamiyati taşkil etilib, u avval maktablarda iş olib bordi. 1940 y.dan ommaviy spektakllar namoyiş eta boşladi. 1950 y. jamiyat negizida drama va musiqa truppalari arab tilida spektakllar qöiişga kirişdi. 1961 y. Zamonaviy S. teatri, Xartum truppasi va xalq raqs ansambllari işladi. Yoş san'atkorlar Misr va Italiya badiiy maktablarida ta'lim oladilar.
Kinosi. 1968 y. öquv va voqeiy filmlar işlab çiqaradigan kino boşkarmasi taşkil etildi. 1960—70 y.larda töla metrajli «Umid va orzular» (rej. arRaşid Mavdi), «Avlodlar kuraşi», «Akauka mojarosi» (rej. A. Hoşim), «Afrika, inqilob bongi» (rej. Sulaymon) badiiy filmlari yaratildi. Filmlarni kinoprokat va import qiliş bilan xususiy firmalar şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУДАН, Судан Республикаси (Жумҳурия асСудан) — Африканинг шим.шарқида жойлашган давлат. Майд. 2,5 млн. км2. Аҳолиси 37,09 млн. киши (2002). Пойтахти — Хартум ш. Маъмурий жиҳатдан 26 штатга бўлинади.
Давлат тузуми. С — республика. Амалдаги конституцияси 1998 й. 30 июнда кабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1993 й.дан Умар Ҳасан Аҳмад алБашир), у тўғри ва яширин овоз бериш йўли билан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий ассамблея (парламент), ижрочи ҳокимиятни президент тайинлайдиган ҳукумат амалга оширади.
Табиати. С ҳудудининг катта қисми бал. 300—1000 м бўлган плато; шим. да унинг талайгина қисмида Ливия ва Нубия чўллари, жан.да Марказий Африка тоғлиги (энг баланд жойи — Киньети тоғи, 3187 м), ғарбда Дарфур ва Кордофан платолари, шаркда Эфиопия тоғлигининг этаклари жойлашган. Кизил денгиз соҳили — энсиз пасттекислик. Мис, олтин, хромит, темир, марганец рудалари, нефть, мармар, гипс конлари бор. Иклими — шим.да тропик чўл иқиими, иссиқ ва қурғоқчил, жан.да экваториал, муссонли. Хартумда ўртача тра янв. да 22°, июлда 33°. Ииллик ёғин шим. да 20 мм гача, мамлакат ўрта қисмида .100—300 мм, жан.да 1000 мм дан ортиқ. Асосий дарёси — Нил ва унинг ирмоклари — Оқ Нил ва Кўк Нил. Дарёлардан экинзорларни суюришда, юк ташишда ва гидроэнергия олишда фойдаланилади. С. жан.даги баланд бўйли ўтлар ўсувчи саванналарда қизил ферралит ва альферрит тупроклар, шим.роқдаги чўлга айланган қуруқ саванналарда қизилқўнғир ва қизғиш қўнғир тупроклар, айрим жойларда қорамтир оғир тупроқлар тарқалган. Тропик, гидроморф ва аллювиал тупроқлар ҳам учрайди. Жан.да ва тоғларда тропик ўрмонлар бор, баобаб ва акация кўп. Ҳайвонот дунёси бой: кийик, ғизол, жирафа, фил, қоплон, арслон, бегемот ва б., қушлардан туяқуш, марабу, цесарка, судралиб юрувчилардан питон, дарёларда тимсоҳ, ҳар хил баликлар бор. Бома, Диндер, Нимуле, Саутерн миллий боғлари, Эрковит қўриқхонаси ташкил этилган.
Аҳолисининг аксарияти араблар. Нил водийсида нубийлар, шим.шарқида бежалар, шунингдек, динка, азанде, нуэр, шилак халқлари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 35%. Расмий тил — араб тили. Расмий дин — ислом. Христианлар ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Хартум, Омдурман, Шим. Хартум, ПортСудан, Жуба, АлУбайд.
Тарихи. С. ҳудудида тош давридан одам яшай бошлаган. Мамлакатнинг катта қисми (қадимда Куш мамлакати, 7-а. дан Нубия) да қад. мисрликларга яқин бўлган сомхом ва кушит қабилалари истиқомат килганлиги маълум. Мил. ав. 2минг й.ликда жан.дан келган негроид қабилалар уларга қўшилиб кетган. Мил. ав. 16— 12-а.ларда С. Мисрга тобе бўлган. Мил. 6-а.да христианлик тарқала бошлади. 7-а.га келиб, С.да Алоа, Мукурра ва Нобатия христиан давлатлари пайдо бўлди. 7-а. ўрталаридан араблар кириб кела бошлади. Натижада мамлакат шим. ва ғарбий ҳудудларида ислом дини ва араб маданияти тарқалди. 14-а. охири — 16-а. бошларида мусулмон давлатлари (Дарфур, Сеннар султонликлари ва б.) вужудга келди. 1820—22 й.ларда С.нинг катта қисмини Миср ҳукмдори Муҳаммад Али босиб одди. С. гарчи Усмонли турк империяси таркибига расман қўшилган бўлсада, амалда Миср мулкига айланди. 19-а.нинг 60й.лари охири — 70й.лар бошларидан С.да Буюк Британия таъсири кучая бошлади. Инглиз мустамлакачиларининг шафқатсиз зулмига қарши халқ оммаси кўп марта қўзғолон кўтарди (қ. Маҳдийчилар қўзғолони). 1899 й. инглизлар С.ни Буюк Британия билан Мисрнинг муштарак мулки (кондоминиум) деб эълон қиладиган битимни Мисрга мажбуран имзолатди. С. расман АнглияМиср Судани деб атала бошлади. С. амалда Англиянинг мустамлакасига айланиб, унинг асосий пахта базаси бўлиб қолди. Шарқца миллий озодлик кураши юксалган шароитда С.да дастлабки сиёсий ташкилотлар тузилди. 2-жаҳон уруши вақтида С. ҳарбий қисмлари Эритрея, Миср, Ливия, Тунисда фашист давлатлари қўшинларига қарши жанговар ҳаракатларда қатнашди. Урушдан кейин мамлакатда миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1955 й. нояб.да инглиз ва Миср қўшинлари Сдан олиб кетидди. 1956 й. 1 янв.да С. мустақил давлат деб зьлон қилинди. 1958—64 й.ларда Сда диктаторлик режими ўрнатилди. 1969 й. давлат тўнтариши натижасида ҳокимиятни Ж. Нимейри бошлиқ харбийлар қўлга одди. 1972 й. С жануби мухторият мақомини олгач, 17 й.лик фуқаролар урушига чек қўйилди. 1980 й.дан, айниқса, ислом қонунчилиги бутун мамлакатга жорий этилганидан (1983) кейин, жан.да яна фуқаролар уруши бошланди. 1985 й.да Нимейри режими ағдариб ташланди ва 1986 й.да С алМахди бошчилигида коалицион ҳукумат тузилди, сиёсий партиялар тарқатиб юборилди. 1989 й. ҳарбий тўнтариш содир бўлиб, Миллий нажот инқилобий қўмондонлиги Кенгаши олий қонун чиқарувчи ва ижрочи орган бўлиб олди, у 1993 й. Умар Ҳасан Аҳмад алБаширни мамлакат президента этиб тайинлади ва ўзини ўзи тарқатиб юборди. 1999 й. 1 янв.дан сиёсий партиялар фаолиятига рухсат берилди. 2000 й. 13—22 дек. да президент ва парламент сайловлари ўтказилди. У.Ҳ.А. алБашир яна С. президенти этиб сайланди. С. 1956 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 янв. — Мустақиллик куни (1956). ЎзР суверенитетини 1991 й. 30 дек.да тан олган.
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. АлУмма («Миллат») партияси, 1945 й. асос солинган; Бирлашган демократик партия, 1967 й. тузилган; Миллий конгресс партияси, 1999 й. ташкил этилган. С. ишчи касаба уюшмалари федерацияси, 1950 й. асос солинган, Халқаро араб касаба уюшмалари конфедерацияси ва Африка касаба уюшма бирлиги ташкилотига киради.
Хўжалиги. С. — қолоқ аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги.нинг улуши 46,3%, саноатнинг улуши 22,8%, хизмат кўрсатиш соқасининг улуши 30,8%.
Қишлоқ хўжалигида меҳнатга лаёқатли аҳолининг 80% банд бўлиб, экспорт тушумининг 95% ни таъминлайди. Қ.х. да фойдаланиладиган 8,4 млн. гектар ернинг 2,6 млн. гектари суғориладиган, 5,4 млн. гектари лалми ерлардир. Пахта энг муҳим экспорт экини бўлиб (Африкада Мисрдан кейин 2ўрин), Гезира, Оқ ва Кўк Нил, Атбара водийларида етиштирилади. Кордофан платоси, Кўк Нил ва Атбара водийларида кунжут, Дарфур ва Кордофан платоларида ер ёнғоқ, ҳамма воҳаларда оқ жўхори, тариқ экилади, шим.да хурмо етиштириладй ва маккаисано барги териб олинади. Техника экинларидан шакарқамиш ва б. етиштирилади. Ақоқиё (араб елими) етиштиришда дунёда етакчи ўринда туради. Чорвачилигида қорамол, қўй, эчки, туя, хачир, йилқи ва б. боқилади.
Саноатида меҳнатга лаёқатли Ағолининг 5% банд бўлиб, у асосан маҳаллий қишлоқ хўжалиги. хом ашёсини қайта ишлаш ва ёғочсозлик корхоналаридан иборат. Озиқовқат саноатида ёғ, сут, қандшакар, консерва з-длари, енгил саноатда тўқимачилик, пойабзал, пахта тозалаш, шунингдек, машинасозлик ва металлсозлик, кемасозлик, нефть, цемент, минерал ўғит ишлаб чиқариш. корхоналари бор. Оз миқдорда олтин, уран, хром, темир, марганец рудалари ва гипс қазиб олинади. Кейинги даврда нефть қазиб чиқариш кўпайди. Денгиз сувидан туз ажратиб олинади. Йилига ўртача 1,33 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари: Хартум, Омдурман, ПортСудан, Атбара, ВодийМадони. Т.й. узунлиги 5,5 минг км, автомобиль йўллари уз. 21,4 минг км. Асосий денгиз порти ПортСудан. Нил ва унинг ирмоқдарида кема қатнайди. Хартумда халқаро аэропорт бор. Четга пахта, хом нефть, оқ жўхори, ақоқиё, ер ёнғоқ, кунжут, чорва моллари чикаради, четдан машина ва ускуна, бугдой, нефть маҳсулотлари, транспорт воситалари, доридармон олади. Саудия Арабистони, Хитой, Буюк Британия, Германия, АК.Ш, Япония, БАА билан савдо қилади. Пул бирлиги — судан динори.
Тиббий хизмати. Врач ва фармацевтлар Хартум ун-тининг даволаш ва фармацевтика фтларида, ўрта малакали тиббиёт ходимлари 14 тиббиёт мактаб ва коллежларида тайёрланади. Шим. Хартумда ўрта маълумотли ветеринария мутахассислари тайёрлайдиган 2 й.лик ин-т (мактаб) бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 19-а.гача С. шимолида 2—3 й.лик мусулмон мактаблари бўлган. Мустамлакачилар келгач, инглиз таълим тизими намунасидаги 4 й.лик бошланғич, 4 й.лик оралиқ, 4 й.лик ўрта мактаблар тузила бошлади. 1970 й. мактаб тизими ислоҳ. қилиниб, 7—13 ёшдаги болалар учун 6 й.лик бошлангич, 6 й.лик ўрта (3 й.лик тўлиқсиз ва 3 й.лик тўлиқ) мактаб жорий этилди. Қизлар мактабида уйрўзғор ва тикувчилик ҳам ўргатилади. Бошланғич синф ўқитувчилари пед. ўқув юртида, тўлиқсиз ўрта мактаб ўқитувчилари пед. марказларида 2 й. давомида тайёрланади. Ҳунартехника таълими бошланғич ва тўлиқсиз мактаб негизида 4 й. давомида олиб борилади. Хартум ун-ти, Қоҳира ун-тининг Хартум филиали, Омдурмандаги ислом инти, Жуба ун-ти, ВодийМадонидаги Гезира ун-ти каби олий ўқув юртлари, шунингдек, 2—3 й. давомида ўрта махсус таълим даражасида маълумот берадиган бир канча ин-т ва коллежлар (Хартум политехника инти, тиббиёт коллежи ва б.) ҳам бор. Хартум ун-тининг кутубхонаси, Омдурмандаги Оммавий кутубхона, Хартумда Миллий музей, Этн. музейи, Табиат тарихи музейи, Мероэда Музейқўриқхона мавжуд. Илмий тадқиқотлар ун-тларнинг лабораторияларида, Африка ва Осиё ин-тида, Хартумдаги саноат тадқиқотлари ин-тида, бир қанча вазирликларга қарашли илмий муассасаларда олиб борилади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. С.да бир канча газ. ва журнали нашр этилади. Йириклари: «АлАйём» («Кунлар», араб тилида чиқадиган кундалик газ., 1953 й.дан), «АлҚувват ал-Мусаллаха» («Қуролли куч лар», кундалик газ., 1969 й.дан), «Ассаҳафа» («Матбуот», араб тилида чикадиган кундалик газ., 1962 й.дан), «Судан стандард» («Судан байроғи», инглиз тилида ҳафтасига 2 марта чикадиган газ., 1973 й.дан), «Судан нуш» («Бугунги Судан», инглиз тилида чиқадиган ойлик журнали, 1976 й.лан). С. ахборот агентлиги (СУНА) ҳукумат ахборот маҳкамаси, 1970 й. асос солинган. Давлат Миллий радиоэшиттириш ва телекўрсатув корпорацияси мавжуд.
Адабиёти. Кўҳна С. тамаддуни (цивилизацияси) Қад. Миср ва юнон маданиятлари билан боғлиқ равишда ривожланган. 7-а.дан араб тили сингиб, адабий асарлар шу тилда ёзила бошлади. 17— 18-а.ларда Ҳаммад ибн Муҳаммад ибн Али алМумайух ва Муҳаммад алЖаали каби атоқли шоирлар ижод қилдилар. 19- а. халқ шеъриятида (X. Абу Синна, Умм Мусеймасхоним, Бинт алМаккавий ва б.) чет эл истилочиларига қарши кураш, араблар бирлигига даъват оҳанглари янграйди. Мумтоз адабиёт намояндаларидан Муҳаммад Сайд алАббосий, Абдуллоҳ Абдураҳмон, Ҳусайн азЗаҳра ижоди ажралиб туради. Яҳё асСалавий Нил водийси халқларини «биргаликда курашиш»га чақирувчи шеърлари билан машҳур бўлди. 20-а.нинг 10—20й.ларида миллий матбуот юзага келди. 30й.ларда Абу Жуккуд, Али Аҳмадоний, Ҳамза алМалик Тунбул, Юсуф Башир атТижоний каби шоирлар адабиётни ривожлантирдилар. Муҳаммад Аҳмад Маҳжуб ва Абдулҳалим Муҳаммадлар қисса ва роман жанрида ижод қила бошладилар. 20-а.нинг 2-ярмида шоирлардан Тож ас-Сирр Ҳасан, Жили Абдураҳмон, Жаъфар Ҳамид алБашир, Муҳаммад Мифтоҳ алФайтурий, ёзувчилардан Усмон Али Hyp, Абу Бакр Холид, атТайиб Заррук ижтимоий мавзуларда асарлар ёзишди. С.да халқ, оғзаки ижоди хам кенг ёйилган. Шимолий С.да фольклар жанрлари бошқа араб мамлакатлари оғзаки ижодига, жанубий С.да эса тропик Африка маданияти намуналарига ўхшаш.
Меъморлиги ва тасвирий саиъати. Илк неолит даври (мил. ав. 7минг й.лик охири — 4минг й.лик бошлари)га оид лойдан ишланган ҳайвон қайкалчалари, сопол идишлар, қояга ишланган суратлар топилган. Мил. ав. 2минг й.ликда С. санъати Қад. Миср маданияти ўзанвда ривожланган. Мил. ав. 1минг йиллик охиридан моддий маданиятда ўзига хос белгилар пайдо бўла бошлаган. Мил. ав. 22—18-а.ларда хом ғиштдан тўғри бурчакли кулбалар, зодагонлар учун кўп хонали уйлар (Арейкада), ибодатхоналар (Сулба ва Кавада), истеҳкомлар (Семна, Куммада), сағаналар барпо этилган. С.да христианлик тарқалиши билан (мил. 6-а.нинг 2-ярми) меъморий услуби ва деворий расмлари копт санъатига яқин бўлган черковлар қурила бошлади. 15— 16-а.ларда Ғарбий С. меъморлигининг Шарқий Африка ўрта аср тош меъморлигига ўхшаш жиҳатлари кўп бўлган. 19— 20-а.ларда Қизил денгиз бўйларида маржон оҳактошларидан тикланган уйлар, С. жанубидаги негроид қабилаларида лой ва шохшаббадан тўқима қилиб ясалган, томи ўт ва похол билан ёпилган кулбалар аҳолининг асосий турар жойи бўлган. 20-а. ўрталаригача замонавий иморатлар фақат Хартум, ПортСудан, Атбара ва б. йирик шаҳарларда қурилди. 1956 й.дан саноат ва турар жой биноларини лойиҳа асосида кенг кўламда барпо этиш, шаҳарсозликни тартибга солиш ишлари олиб боридди, жаҳон меъморлиги тажрибасидан фойдаланишга ҳаракат қилинди.
20-а. ўрталаридан тасвирий санъатда дастгоҳ рассомлиги миллий мактаби вужудга келди, унда маҳаллий безак ва европача анъаналарни бирга қўшиш одат тусига кирган. Кейинги йилларда М. Куа, А. Ҳамид каби ҳайкалтарошлар, X. Аббос, М. О. Башир каби рассомлар, А. А. Борхан каби графика усталари етишиб чикди. С. тасвирий ва амалий санъатида ёғоч ва лойдан ҳайкалчалар ясаш кенг тарқалган. Шимолий С. араблари орасида кандакорлик, теридан турли анжомлар ясаш, жан. халқдарида пичоқчилик, бадиий тўқимачилик анъанавий машғулот ҳисобланади.
Мусиқаси кўпгина халқларнинг мусиқий анъаналарини ўз ичига олади. С. чолғу асбоблари хилмахил. Лирашмон торли тамбур ва унинг турлари — кисир (нубийларда), бенебене (Ғарбий С.да), бангия (Шарқий Сда), том (Жан. Сда); торликамонли умкики, тор (тўртбурчак доира), турли барабанлар — долюка (лой барабан), дингир (сув тўддирилган барабан), таба ва б. Жанубий С.даги динка, нуэр, шиллук ва б. халқларнинг барабан ансамбллари бор. Пуфлаб чалинадиган асбоблар: зумбара (металл най), пенах (қовоқ пўсти), гарин (шох), қамиш найлар ва б. Ғарбий Сдаги кўпгина қўшиқлар рақс билан бирга ижро этилади. Хасис, жаррари, мардум рақсқўшиклари кўчманчи чорвадор турмуши ва меҳнати билан боғлиқ. Шунингдек, қироат, азон, мадҳия, зикр каби жанрлари хам мавжуд. Михера битАббуд, Шарифа битБилол каби хонандалар ватанни, мустақиллик йўлидаги курашчиларни мадҳ этувчи қўшиклари билан машҳур бўлган. Кейинги йилларда мамлакат жан. билан шим. анъаналари яқинлашуви натижасида турли мусиқий услубларнинг ўзаро таъсири кучайди. Миллий фольклор ансамбли, Мусиқа ва театр ин-ти ташкил топди. Мусиқа арбобларидан композитор ва хонандалар Муҳаммад алАмин, И. алКошиф, М. Варди, А. Шурахбил, композитор ва дирижёр А. Маржонни кўрсатиш мумкин.
Театри. С. театр санъати араб маданияти рухида. 1936 й. Театр жамияти ташкил этилиб, у аввал мактабларда иш олиб борди. 1940 й.дан оммавий спектакллар намойиш эта бошлади. 1950 й. жамият негизида драма ва мусиқа труппалари араб тилида спектакллар қўиишга киришди. 1961 й. Замонавий С. театри, Хартум труппаси ва халқ рақс ансамбллари ишлади. Ёш санъаткорлар Миср ва Италия бадиий мактабларида таълим оладилар.
Киноси. 1968 й. ўқув ва воқеий фильмлар ишлаб чиқарадиган кино бошкармаси ташкил этилди. 1960—70 й.ларда тўла метражли «Умид ва орзулар» (реж. арРашид Мавди), «Авлодлар кураши», «Акаука можароси» (реж. А. Ҳошим), «Африка, инқилоб бонги» (реж. Сулаймон) бадиий фильмлари яратилди. Фильмларни кинопрокат ва импорт қилиш билан хусусий фирмалар шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.