Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Suğd viloyati

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 791–793-b. — ziyouz.com

    Suğd viloyati (1939 y.dan 2000 y. iyungaça Leninobod viloyati) — Tojikiston Respublikam tarkibidagi viloyat. Respublikaning şim.da joylaşgan. 1939 y. 27 okt.da taşkil etilgan. 1962 y.da tugatilib, 1970 y. 23'dek. da qayta taşkil etildi. Sv. şimol, şim. şarq, şim.ğarb va ğarbdan Özbekiston Respublikasi, şarqdan Qirğiziston Respublikasi, jan.dan Tojikistonning Respublikaga qaraşli tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 26,1 ming km2. Aholisi 1872 ming kişidan ziyod (2001), asosan, tojik va özbeklar, şuningdek, rus, qirğiz, tatar, ukrain va b. millat vakillari ğam yaşaydi.

    1918—24 y.larda S.v. hududi Turkiston ASSRning Samarqand viloyati Xöjand uyezdi, 1924—29 y.larda Özbekiston SSR, 1929 y.dan Tojikiston SSR tarkibida. 1939 y.dan viloyat maqomida.

    S.v.da 14 tuman, 10 şahar va 21 şaharça bor. Markazi — Xöjand ş. Asosiy şaharlari: Xöjand, Ustruşona (sobiq Öratepa), Isfara, Qayroqqum, Konibodom, Panjakent, Taboşar, Çkalovsk.

    S.v. hududi respublikaning şim.da (Tyanşan va HisorOlay toğlarining ğarbiy qismida, Sirdaryo va Zarafşon daryolari havzasida). Relyefi har xil: toğ tizmalari (Turkiston, Zarafşon, Qurama, Hisor) bilan birga adirlar va ular orasida vodiylar (Sirdaryo vodiysi, Zarafşon vodiysining şarqiy qismi) bor. Şim. qismida Kurama tizmasi, Möğultoğ, jan.da Turkiston tizmasi, Zarafşon tizmasi, şuningdek, Hisor tizmasi joylaşgan.

    Iklimi keskin kontinental. Yozi issiq. Iyulning örtaça t-rasi 9,7°dan (Anzob dovoni) 27,5° gaça (Aşt, Xöjand), eng yuqori tra 45° (Xöjand), 46° (Zafarobod). Qişi örtaça sovuq, yanv. ning örtaça t-rasi — 12,7° dan (Anzob dovoni) —G gaça (Xöjand). Eng past tra —30° (Zafarobod). Vegetatsiya davri 230 kun. Yiliga 100 mm (Konibodom), 250 mm (Aşt), 400 mm (toğlarda) yoğin yoğadi. Asosiy daryosi — Zarafşon (Fondaryo va Yağnob irmoklari bilan), şuningdek, Isfara, Xöjabaqirğon, Oqsuv (Sirdaryo irmoklari) ham mavjud. Yirik köllar: Iskandarköl, Oqsuvkon. Şuningdek, Qayroqqum va Kattasoy suv omborlari ham bor. Tuproqlari böz, ötloqi va jigarrang tuproqlar. Ösimlik dunyosi vertikal mintaqalar hosil qilgan. Tekisliklar va adirlarda şuvoq, lola, toğ daştlarida çalov ösadi, ba'zi toğ yon bağirlarida zarang, zirk, arçazorlar uçraydi. 3000 m dan balandroq toğlarda subalp va alp ötloqlari bor. Yovvoyi hayvonlardan ayiq, böri, tulki, kiyik, tovuşqon, jayra, börsiq, qobon, sibir toğ eçkisi, qor qoploni; quşlardan qirğovul, ular, kaklik, bulbul, kaptar, mayna, qizilişton, zoğ, ördak yaşaydi; baliklardan laqqabaliq, sazan, zoğorabaliq va b. bor.

    S.v.ning xöjaligi Tojikistonning boşqa viloyatlariga nisbatan ança rivojlangan. 1980—90 y.larda respublika sanoat mahsulotining 35%, jumladan, kumir qazib çiqariş 100%, gilam töqiş 99%, gaz işlab çiqariş. ning 93% viloyat hissasiga töğri kelgan. Ayni paytda metallsozlik, yengil, oziqovqat, konçilik sanoati, quriliş materiallari işlab çiqariş., Anzob ruda k-ti, Şörob kömir koni, xamda Çkalovsqdagi ktlar, Qayroqqum GES, Xöjand şoyi töqiş, Qayroqqum gilam töqiş korxonalari, şuningdek, oziqovqat (konserva, un, göştsut ktlari, yoğmoy, vino, qandolatçilik sexlari, non pişiriş birlaşmasi), paxta tozalaş z-dlari ham mavjud. Q.x.ning muhim sohalari — paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, tokçilik hamda pillaçilikdir. S.v.da respublika qişloq xöjaligi. mahsulotlarining 30% işlab çiqariladi. Şuningdek, viloyatda paxtaning 27%, pillaning 50%, tamakining 89%, sabzavot mahsulotlarining 50% yetiştiriladi.

    Q.x. ekinlari, asosan, Katta Farğona kanali, Şim. Farğona kanali, Tojikiston, Marğodar, Somğar nasos st-yalari, Xöjabaqirğon, Mirzaçöl, Dehmay, Kattasoy va Aşt kanallaridan suğoriladi. Duşanba — Konibodom yönalişidagi Transtojik t.y. Özbekiston hududi orqali ötadi. Şuningdek, Toşkentdan Farğona vodiysiga qatnovçi poyezdlar ham S.v. orqali ötadi. T.y.lar uzunligi 173,2 km. Viloyatni respublika markazi bilan boğlovçi avtomagistral yöli Şahriston (bal. 3378 m), Ustruşona va Ayniy oraliğida (Turkiston tizmasida) va Anzob (bal. 3372 m, Ayniy va Varzob oraliğida, Hisor tizmasida) dovonlari orqali ötganligi bois, noyabr oyidan may oyigaça dovonlar yopiladi. Respublika markazini viloyat markazi bilan boğlaş maqsadida Uştur tunnelini qaziş işlari 1982 y.da boşlanib, 1993 y.gaça 21,5 km uzunlikda qazib bitkazilgan edi. Tunnel qaziş 1999 y.dan yana davom ettirildi.

    S.v.da Tojikiston FAning viloyat bölimi, Tojikiston huquq, biznes va siyosat davlat un-ti, Xöjand davlat un-ti va b. oliy öquv yurtlari, Miçurin nomidagi boğ va tokçilik i.t. instituti faoliyat körsatadi. Suğd viloyati özbeklar jamiyati (1991 y.dan) işlab turibdi. 10 ga yaqin tarixetnografiya muzeyi, 400 ga yaqin jamoat kutubxonasi, 5 teatr, 302 klub, 10 dan ziyod mehmonxona, Tojikiston FAning botanika boği, 10 ga yaqin sanatoriy va profilaktoriy, xalqaro aeroport mavjud. Xazrati Mavlono me'moriy majmuasi (12-a.), Namozgoh masjidmadrasasi (16— 17-a.lar), Mozori Amir Hamza Xasti Podşo (11 — 12-a. lar), Muhammad Boşaro (11 —12-a.lar, 1342—43 y.lar), Abduqodir Jeloniy (15-a. oxiri — 16-a.), Muslihiddin (16- a.) maqbaralari, Kök Gumbaz (Abdallatif) masjidi (16-a.), Mir Rajab Dodho madrasasi (16—17-a.lar), Ustruşonadagi masjid (18—19-a.lar) va b.saqlangan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СУҒД ВИЛОЯТИ (1939 й.дан 2000 й. июнгача Ленинобод вилояти) — Тожикистон Республикам таркибидаги вилоят. Республиканинг шим.да жойлашган. 1939 й. 27 окт.да ташкил этилган. 1962 й.да тугатилиб, 1970 й. 23’дек. да қайта ташкил этилди. Св. шимол, шим. шарқ, шим.ғарб ва ғарбдан Ўзбекистон Республикаси, шарқдан Қирғизистон Республикаси, жан.дан Тожикистоннинг Республикага қарашли туманлари билан чегарадош. Майд. 26,1 минг км2. Аҳолиси 1872 минг кишидан зиёд (2001), асосан, тожик ва ўзбеклар, шунингдек, рус, қирғиз, татар, украин ва б. миллат вакиллари ғам яшайди.

    1918—24 й.ларда С.в. ҳудуди Туркистон АССРнинг Самарқанд вилояти Хўжанд уезди, 1924—29 й.ларда Ўзбекистон ССР, 1929 й.дан Тожикистон ССР таркибида. 1939 й.дан вилоят мақомида.

    С.в.да 14 туман, 10 шаҳар ва 21 шаҳарча бор. Маркази — Хўжанд ш. Асосий шаҳарлари: Хўжанд, Уструшона (собиқ Ўратепа), Исфара, Қайроққум, Конибодом, Панжакент, Табошар, Чкаловск.

    С.в. ҳудуди республиканинг шим.да (Тяньшан ва ҲисорОлай тоғларининг ғарбий қисмида, Сирдарё ва Зарафшон дарёлари ҳавзасида). Рельефи ҳар хил: тоғ тизмалари (Туркистон, Зарафшон, Қурама, Ҳисор) билан бирга адирлар ва улар орасида водийлар (Сирдарё водийси, Зарафшон водийсининг шарқий қисми) бор. Шим. қисмида Курама тизмаси, Мўғултоғ, жан.да Туркистон тизмаси, Зарафшон тизмаси, шунингдек, Ҳисор тизмаси жойлашган.

    Иклими кескин континентал. Ёзи иссиқ. Июлнинг ўртача т-раси 9,7°дан (Анзоб довони) 27,5° гача (Ашт, Хўжанд), энг юқори тра 45° (Хўжанд), 46° (Зафаробод). Қиши ўртача совуқ, янв. нинг ўртача т-раси — 12,7° дан (Анзоб довони) —Г гача (Хўжанд). Энг паст тра —30° (Зафаробод). Вегетация даври 230 кун. Йилига 100 мм (Конибодом), 250 мм (Ашт), 400 мм (тоғларда) ёғин ёғади. Асосий дарёси — Зарафшон (Фондарё ва Яғноб ирмоклари билан), шунингдек, Исфара, Хўжабақирғон, Оқсув (Сирдарё ирмоклари) ҳам мавжуд. Йирик кўллар: Искандаркўл, Оқсувкон. Шунингдек, Қайроққум ва Каттасой сув омборлари ҳам бор. Тупроқлари бўз, ўтлоқи ва жигарранг тупроқлар. Ўсимлик дунёси вертикал минтақалар ҳосил қилган. Текисликлар ва адирларда шувоқ, лола, тоғ даштларида чалов ўсади, баъзи тоғ ён бағирларида заранг, зирк, арчазорлар учрайди. 3000 м дан баландроқ тоғларда субальп ва альп ўтлоқлари бор. Ёввойи ҳайвонлардан айиқ, бўри, тулки, кийик, товушқон, жайра, бўрсиқ, қобон, сибирь тоғ эчкиси, қор қоплони; қушлардан қирғовул, улар, каклик, булбул, каптар, майна, қизилиштон, зоғ, ўрдак яшайди; баликлардан лаққабалиқ, сазан, зоғорабалиқ ва б. бор.

    С.в.нинг хўжалиги Тожикистоннинг бошқа вилоятларига нисбатан анча ривожланган. 1980—90 й.ларда республика саноат маҳсулотининг 35%, жумладан, кумир қазиб чиқариш 100%, гилам тўқиш 99%, газ ишлаб чиқариш. нинг 93% вилоят ҳиссасига тўғри келган. Айни пайтда металлсозлик, енгил, озиқовқат, кончилик саноати, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш., Анзоб руда к-ти, Шўроб кўмир кони, хамда Чкаловсқдаги ктлар, Қайроққум ГЭС, Хўжанд шойи тўқиш, Қайроққум гилам тўқиш корхоналари, шунингдек, озиқовқат (консерва, ун, гўштсут ктлари, ёғмой, вино, қандолатчилик цехлари, нон пишириш бирлашмаси), пахта тозалаш з-длари ҳам мавжуд. Қ.х.нинг муҳим соҳалари — пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, токчилик ҳамда пиллачиликдир. С.в.да республика қишлоқ хўжалиги. маҳсулотларининг 30% ишлаб чиқарилади. Шунингдек, вилоятда пахтанинг 27%, пилланинг 50%, тамакининг 89%, сабзавот маҳсулотларининг 50% етиштирилади.

    Қ.х. экинлари, асосан, Катта Фарғона канали, Шим. Фарғона канали, Тожикистон, Марғодар, Сомғар насос ст-ялари, Хўжабақирғон, Мирзачўл, Деҳмай, Каттасой ва Ашт каналларидан суғорилади. Душанба — Конибодом йўналишидаги Транстожик т.й. Ўзбекистон ҳудуди орқали ўтади. Шунингдек, Тошкентдан Фарғона водийсига қатновчи поездлар ҳам С.в. орқали ўтади. Т.й.лар узунлиги 173,2 км. Вилоятни республика маркази билан боғловчи автомагистраль йўли Шаҳристон (бал. 3378 м), Уструшона ва Айний оралиғида (Туркистон тизмасида) ва Анзоб (бал. 3372 м, Айний ва Варзоб оралиғида, Ҳисор тизмасида) довонлари орқали ўтганлиги боис, ноябрь ойидан май ойигача довонлар ёпилади. Республика марказини вилоят маркази билан боғлаш мақсадида Уштур туннелини қазиш ишлари 1982 й.да бошланиб, 1993 й.гача 21,5 км узунликда қазиб битказилган эди. Туннель қазиш 1999 й.дан яна давом эттирилди.

    С.в.да Тожикистон ФАнинг вилоят бўлими, Тожикистон ҳуқуқ, бизнес ва сиёсат давлат ун-ти, Хўжанд давлат ун-ти ва б. олий ўқув юртлари, Мичурин номидаги боғ ва токчилик и.т. институти фаолият кўрсатади. Суғд вилояти ўзбеклар жамияти (1991 й.дан) ишлаб турибди. 10 га яқин тарихэтнография музейи, 400 га яқин жамоат кутубхонаси, 5 театр, 302 клуб, 10 дан зиёд меҳмонхона, Тожикистон ФАнинг ботаника боғи, 10 га яқин санаторий ва профилакторий, халқаро аэропорт мавжуд. Хазрати Мавлоно меъморий мажмуаси (12-а.), Намозгоҳ масжидмадрасаси (16— 17-а.лар), Мозори Амир Ҳамза Хасти Подшо (11 — 12-а. лар), Муҳаммад Бошаро (11 —12-а.лар, 1342—43 й.лар), Абдуқодир Желоний (15-а. охири — 16-а.), Муслиҳиддин (16- а.) мақбаралари, Кўк Гумбаз (Абдаллатиф) масжиди (16-а.), Мир Ражаб Додҳо мадрасаси (16—17-а.лар), Уструшонадаги масжид (18—19-а.лар) ва б.сақланган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.