Suğoriş sistemasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 799-b. — ziyouz.com
Suğoriş sistemasi - muayyan yer maydonlari va uni suğorişga xizmat qiladigan gidrotexnika (suv oliş inşootlari, kanallar, truboprovodlar va b.) va yordamçi inşootlar (yöllar, köpriklar va b.) majmui. Odatda suğoriladigan maydonlarda kollektordrenaj tarmoği ham qurilişi sababli S.s. ba'zan gidromelioratsiya sistemasi xam deyiladi. S.s. kompleksiga ularni işlatiş uçun zarur bölgan inşootlar, kommunikatsiya va qurilmalar (energiya ta'minoti, aloqa, telemexanika, ta'mirlaş bazalari va b.) ham kiradi. S.s.ning suv oliş inşootlaridan xöjaliklarga suv tarqatadigan inşootlargaça bölgan qismi xöjaliklararo S.s. deyiladi. Uni suv xöjaligi taşkilotlari ekspluatatsiya qiladi. S.s.ning suvni tarqatadigan inşootdan suğoriladigan dalalargaça bölgan va dala içidagi qismi xöjalikning S.s. (içki xöjalik S.s.) deyiladi.
Örta Osiyoning S.s. suğoriladigan maydon kattakiçikligi, suğoriş manbai rejimi, kanal va b. inşootlari texnik darajasi, suv oliş usuli, yerlarning meliorativ holati, asosiy qişloq xöjaligi. ekinlari va b.ga köra juda xilmaxil. Tabiiy şaroitlari (joylaşiş balandligi, relyefi, iqlimi, gidrogeologik tuzilişi, tuproq qoplami va b.)ga köra toğli, toğoldi, vodiy, delta S.s. bor. S.s. (yoki uning asosiy qismi) ning texnik darajasi böyiça injenerlik, yarim injenerlik va noinjenerlik turlari mavjud.
Manbadan suv oliş usuliga qarab S.s. özi oqar va suvni maşina yordamida kötarib oladiganturlarga ajratiladi. Ammo birinçi turdagi Seda ham magistral yoki xöjaliklararo kanallardan nasos yordamida çiqariladigan suv bilan katta yer maydonlarini suğoriş mumkin. Agar sugoriladigan maydonning yarmidan kupi turli darajada şörlangan bölsa va har yili şör yuviş talab qilinsa, bunday S.s. ning meliorativ holati yomon hisoblanadi. Suğoradigan yer maydoni böyiça davlat, viloyatlararo va tumanlararo ahamiyatga ega bölgan S.s. mavjud (q. Suv xöjaligi). Suğoradigan maydonning kattakiçikligiga qarab, S.s. juda kiçik (3 ming ga dan kam), kiçik (3— 10), örtaça (1030), katta (3050) va juda katta (50 ming ga dan ortiq) turlarga bölinadi. Mac, Özbekistonda Mirzaçöl S.s. 300 ming ga, Qarşi S.s. 850 ming ga, Ukrainadagi Kaxovka S.s. 800 ming ga yerni suğorişga möljallangan.
20-a.ning oxirlariga kelib jahondagi köpgina mamlakatlar (Misr, Braziliya, Hindiston, Eron, Meksika, Pokiston, AQŞ, Sudan va b.) da juda katta maydonlarni sugoriş imkoniyatini beradigan yirik S.s. barpo kilindi.
Maşarif Boqiyev.
Q.: Suv xöjaligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУҒОРИШ СИСТЕМАСИ - муайян ер майдонлари ва уни суғоришга хизмат қиладиган гидротехника (сув олиш иншоотлари, каналлар, трубопроводлар ва б.) ва ёрдамчи иншоотлар (йўллар, кўприклар ва б.) мажмуи. Одатда суғориладиган майдонларда коллектордренаж тармоғи ҳам қурилиши сабабли С.с. баъзан гидромелиорация системаси хам дейилади. С.с. комплексига уларни ишлатиш учун зарур бўлган иншоотлар, коммуникация ва қурилмалар (энергия таъминоти, алоқа, телемеханика, таъмирлаш базалари ва б.) ҳам киради. С.с.нинг сув олиш иншоотларидан хўжаликларга сув тарқатадиган иншоотларгача бўлган қисми хўжаликлараро С.с. дейилади. Уни сув хўжалиги ташкилотлари эксплуатация қилади. С.с.нинг сувни тарқатадиган иншоотдан суғориладиган далаларгача бўлган ва дала ичидаги қисми хўжаликнинг С.с. (ички хўжалик С.с.) дейилади.
Ўрта Осиёнинг С.с. суғориладиган майдон каттакичиклиги, суғориш манбаи режими, канал ва б. иншоотлари техник даражаси, сув олиш усули, ерларнинг мелиоратив ҳолати, асосий қишлоқ хўжалиги. экинлари ва б.га кўра жуда хилмахил. Табиий шароитлари (жойлашиш баландлиги, рельефи, иқлими, гидрогеологик тузилиши, тупроқ қоплами ва б.)га кўра тоғли, тоғолди, водий, дельта С.с. бор. С.с. (ёки унинг асосий қисми) нинг техник даражаси бўйича инженерлик, ярим инженерлик ва ноинженерлик турлари мавжуд.
Манбадан сув олиш усулига қараб С.с. ўзи оқар ва сувни машина ёрдамида кўтариб оладигантурларга ажратилади. Аммо биринчи турдаги Седа ҳам магистрал ёки хўжаликлараро каналлардан насос ёрдамида чиқариладиган сув билан катта ер майдонларини суғориш мумкин. Агар сугориладиган майдоннинг ярмидан купи турли даражада шўрланган бўлса ва ҳар йили шўр ювиш талаб қилинса, бундай С.с. нинг мелиоратив ҳолати ёмон ҳисобланади. Суғорадиган ер майдони бўйича давлат, вилоятлараро ва туманлараро аҳамиятга эга бўлган С.с. мавжуд (қ. Сув хўжалиги). Суғорадиган майдоннинг каттакичиклигига қараб, С.с. жуда кичик (3 минг га дан кам), кичик (3— 10), ўртача (1030), катта (3050) ва жуда катта (50 минг га дан ортиқ) турларга бўлинади. Mac, Ўзбекистонда Мирзачўл С.с. 300 минг га, Қарши С.с. 850 минг га, Украинадаги Каховка С.с. 800 минг га ерни суғоришга мўлжалланган.
20-а.нинг охирларига келиб жаҳондаги кўпгина мамлакатлар (Миср, Бразилия, Ҳиндистон, Эрон, Мексика, Покистон, АҚШ, Судан ва б.) да жуда катта майдонларни сугориш имкониятини берадиган йирик С.с. барпо килинди.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.