Suv xöjaligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 657–658-b. — ziyouz.com
Suv xöjaligi - xalq xöjaligi tarmoği; suv resurelarini örganiş, hisobga oliş, undan kompleks foydalanişni rejalaştiriş, suğoriş sistemalarini ekspluatatsiya qiliş, yer osti va yer usti suvlarini ifloslanişdan, tugab qolişdan saqlaş, şuningdek, uni iste'molçilarga yetkazib beriş bilan şuğullanadi. S.x. vazifasiga yerlarni suğoriş, zaxini qoçiriş, yaylovlarni suv bilan ta'minlaş; tuproq qatlamining yuvilib ketişi va jarliklar hosil bölişining oldini oliş; yerlarni, binolar, inşoot va b. obyektlarni suv toşqini va suv bosişdan muhofaza qiliş; sanoat, qişloq xöjaligi., aholini suv bilan ta'minlaş (q. Suv ta'minoti), suv energiyasidan foydalaniş; balikçilik va baliq ovlaş, kema qatnaşi va yoğoç oqiziş işlari uçun zarur bölgan inşoot va moslamalarni quriş; suv resurelarining behuda sarflanişi, kamayib ketişi va ifloslanişidan muhofaza qiliş va b. işlar kiradi. Suv resurelariaan foydalaniş tartibiga köra, xalq xöjaligi tarmoqlari suv iste'molçi va suvdan foydalanuvçi tarmokĞiapra bölinadi. Suv iste'mol ç il ar (sanoat, qişloq xöjaligi., kommunal xöjaligi) suvni manbadan olib, aksariyat tamomila iste'mol qiladi yoki bir qismini özlaştiradi va buğlantirib yuboradi, qolgan qismini esa sifatini özgartirgan (oqova) holda qaytaradi. Natijada manba suvining sifati, mikdori va rejimi özgaradi. Suvdan foydalanuvçilar (gidroenergetika, suv transporta, baliqçilik va b.) suvning özidan emas, uning energiyasidan va suvli muhitdan foydalanadilar, natijada manbadagi suv sifati, mikdori va rejimi özgarmaydi.
Örta Osiyoda qişloq xöjaligi juda köp suv iste'mol qiladi. Uning hissasiga suğorma dehqonçilikda töliq sarflanadigan umumiy suv miqdorining 80—90% ga yaqini yoki yiliga 64 mlrd. m3 töğri keladi. Uning asosiy qismi sugorma dehqonçilikda sarflanadi. Arid zonalardagi suv resurelarining eng muhim xususiyati — ularning hududlar böyiça notekis taqsimlanganligi, şuningdek, dare oqimining vakt (yillar va mavsumlar böyiça oqim özgarişi) oraliğida noqulay taqsimlanişidir. Ayrim hududlarda suv resurslari va unga bölgan ehtiyoj örtasidagi nomuvofiklikni yöqotiş uçun gidrotexnika inşootlari: daryo va kanallar oqimini köp yillik, yillik, mavsumiy va oy, hafta va sutka davomida tartiblovçi suv omborlar (q. Suv ombori), daryo oqimini hudud böylab taqsimlovçi kanallar; daryo va suv omborlari va şu kabidan suv oluvçi nasos stansiyalari (q. Nasos stansiyasi) quriladi. Gidrotexnika inşootlari kompleksining majmui suv xöjaligi sistemasini taşkil etadi. Suğoriş va xalq xöjaligining boşqa maqsadlari uçun suvga bölgan ehtiyoj kuçaygan hozirgi davrda bir qança tarmoklarga xizmat qiladigan köp maqsadli yirik suv omborlari qurilmoqsa (mas, Çorvoq, Norak, Töxtağul va b. suv omborlari irrigatsiya va gidroenergetikaga xizmat qiladi), suvni havzalararo taqsimlaş va uni uzok, masofalarga olib boriş işlari amalga oşirilmoqda (mas, Amudaryo suvi AmuBuxoro maşina kapali orqali Zarafşon daryosi havzasiga oqizilmoqda).
Özbekistonda S.x. tarixi juda qadimiy. Sirdaryo va Amudaryo etaklarida mil. av. 8—7-a.lardan boşlab suğorma dehqonçilik qilinganligining arxeologik dalillari mavjud. Samarqand vohasi, Farğona vodiysida qadimiy suğoriş inşootlari (kanallar, töğonlar, korizlar) qoldiqlari hozirgaça saqlanib qolgan. Yirik suğoriş kanallaridan Bözsuv, Zang kabilar qadimiy tarixga ega. 10-a. da Pasttoğ darasi (Jizzax viloyati Foriş tumani)da qurilgan Xon bandi (suv siğimi 1,5 mln.m3), 16-a.da Samarqand viloyatida qurilgan Abdullaxon bandi öşa davrning noyob inşootlaridan biri bölgan.
Özbekistonda S.x. sistemasi 20-a. ning 20y.laridan boşlab eski suğoriş tarmoklarini tiklaş, yangilarini quriş, suğoriladigan yangi yerlarni özlaştiriş (Mirzaçöl, Dalvarzin, Qumqörğon daştlari, Jizzax çöli, Qizilqum çekkasi) va uning suv ta'minoti, xöjaliklararo suğoriş va kollektordrenaj tarmoklarini quriş va b. bilan boğliq holda şakllanadi (q. Kanal, Melioratsiya). Q.x. suğorma dehqonçilikka asoslangan Özbekistonda suvni iste'molçilarga öz vaqtida va kerakli miqsorda yetkazib beriş maqsadida köplab kanal, gidrouzel, gidrotexnika inşootlari, suv omborlari, doimiy nasos stansiyalari, kollektordrenaj tarmoqlari qurildi. Respublika S.x.da 4,3 mln.ga suğoriladigan yerlar va 19,5 mln.ga suv çiqarilgan yaylovlarni suv bilan ta'minlaş uçun umumiy suv sarfi 2500 m3/sek bölgan 75 ta yirik kanal, umumiy hajmi 18,6 mlrd. m3 bölgan 53 suv ombori va 25 sel ombori, 32,4 ming km xöjaliklararo va 176,4 ming km xöjalik suğoriş tarmoqlari, 5000 ga yaqin nasos agregatlari örnatilgan 1479 doimiy nasos st-yalari va b. inşootlar qurilgan. S.x. öz quriliş industriyasi va mexanizatsiyalaşgan suv quriliş taşkilotlariga ega. S.x. tizimida i.t. intlari, oliy va örta maxsus öquv yurtlari (Örta Osiyo irrigatsiya i.t. inti, «Suvloyiha» birlaşmasi, Toşkent irrigatsiya va melioratsiya inti, kollejlar), loyihaizlanuv muassasalari faoliyat körsatadi. S.x.ga umumiy rahbarlikni Respublika Qişloq va suv xöjaligi vazirligi olib boradi. Vazirlikning viloyatlar boşqarmalari hamda irrigatsiya tizimlari gidrouzellar, kanallar, nasos st-yalari işlarini boşqaradi. Gidrometriya xizmati joylarda suv taqsimotini hisobga oladi va nazorat qiladi.
Q.: Kanal, Kanal, Melioratsiya, Nasos stansiyasi, Suv ombori, Suv ta'minoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ ХЎЖАЛИГИ - халқ хўжалиги тармоғи; сув ресуреларини ўрганиш, ҳисобга олиш, ундан комплекс фойдаланишни режалаштириш, суғориш системаларини эксплуатация қилиш, ер ости ва ер усти сувларини ифлосланишдан, тугаб қолишдан сақлаш, шунингдек, уни истеъмолчиларга етказиб бериш билан шуғулланади. С.х. вазифасига ерларни суғориш, захини қочириш, яйловларни сув билан таъминлаш; тупроқ қатламининг ювилиб кетиши ва жарликлар ҳосил бўлишининг олдини олиш; ерларни, бинолар, иншоот ва б. объектларни сув тошқини ва сув босишдан муҳофаза қилиш; саноат, қишлоқ хўжалиги., аҳолини сув билан таъминлаш (қ. Сув таъминоти), сув энергиясидан фойдаланиш; баликчилик ва балиқ овлаш, кема қатнаши ва ёғоч оқизиш ишлари учун зарур бўлган иншоот ва мосламаларни қуриш; сув ресуреларининг беҳуда сарфланиши, камайиб кетиши ва ифлосланишидан муҳофаза қилиш ва б. ишлар киради. Сув ресурелариаан фойдаланиш тартибига кўра, халқ хўжалиги тармоқлари сув истеъмолчи ва сувдан фойдаланувчи тармокҒiapra бўлинади. Сув истеъмол ч ил ар (саноат, қишлоқ хўжалиги., коммунал хўжалиги) сувни манбадан олиб, аксарият тамомила истеъмол қилади ёки бир қисмини ўзлаштиради ва буғлантириб юборади, қолган қисмини эса сифатини ўзгартирган (оқова) ҳолда қайтаради. Натижада манба сувининг сифати, микдори ва режими ўзгаради. Сувдан фойдаланувчилар (гидроэнергетика, сув транспорта, балиқчилик ва б.) сувнинг ўзидан эмас, унинг энергиясидан ва сувли муҳитдан фойдаланадилар, натижада манбадаги сув сифати, микдори ва режими ўзгармайди.
Ўрта Осиёда қишлоқ хўжалиги жуда кўп сув истеъмол қилади. Унинг ҳиссасига суғорма деҳқончиликда тўлиқ сарфланадиган умумий сув миқдорининг 80—90% га яқини ёки йилига 64 млрд. м3 тўғри келади. Унинг асосий қисми сугорма деҳқончиликда сарфланади. Арид зоналардаги сув ресуреларининг энг муҳим хусусияти — уларнинг ҳудудлар бўйича нотекис тақсимланганлиги, шунингдек, даре оқимининг вакт (йиллар ва мавсумлар бўйича оқим ўзгариши) оралиғида ноқулай тақсимланишидир. Айрим ҳудудларда сув ресурслари ва унга бўлган эҳтиёж ўртасидаги номувофикликни йўқотиш учун гидротехника иншоотлари: дарё ва каналлар оқимини кўп йиллик, йиллик, мавсумий ва ой, ҳафта ва сутка давомида тартибловчи сув омборлар (қ. Сув омбори), дарё оқимини ҳудуд бўйлаб тақсимловчи каналлар; дарё ва сув омборлари ва шу кабидан сув олувчи насос станциялари (қ. Насос станцияси) қурилади. Гидротехника иншоотлари комплексининг мажмуи сув хўжалиги системасини ташкил этади. Суғориш ва халқ хўжалигининг бошқа мақсадлари учун сувга бўлган эҳтиёж кучайган ҳозирги даврда бир қанча тармокларга хизмат қиладиган кўп мақсадли йирик сув омборлари қурилмоқца (мас, Чорвоқ, Норак, Тўхтағул ва б. сув омборлари ирригация ва гидроэнергетикага хизмат қилади), сувни ҳавзалараро тақсимлаш ва уни узок, масофаларга олиб бориш ишлари амалга оширилмоқда (мас, Амударё суви АмуБухоро машина капали орқали Зарафшон дарёси ҳавзасига оқизилмоқда).
Ўзбекистонда С.х. тарихи жуда қадимий. Сирдарё ва Амударё этакларида мил. ав. 8—7-а.лардан бошлаб суғорма деҳқончилик қилинганлигининг археологик далиллари мавжуд. Самарқанд воҳаси, Фарғона водийсида қадимий суғориш иншоотлари (каналлар, тўғонлар, коризлар) қолдиқлари ҳозиргача сақланиб қолган. Йирик суғориш каналларидан Бўзсув, Занг кабилар қадимий тарихга эга. 10-а. да Пасттоғ дараси (Жиззах вилояти Фориш тумани)да қурилган Хон банди (сув сиғими 1,5 млн.м3), 16-а.да Самарқанд вилоятида қурилган Абдуллахон банди ўша даврнинг ноёб иншоотларидан бири бўлган.
Ўзбекистонда С.х. системаси 20-а. нинг 20й.ларидан бошлаб эски суғориш тармокларини тиклаш, янгиларини қуриш, суғориладиган янги ерларни ўзлаштириш (Мирзачўл, Далварзин, Қумқўрғон даштлари, Жиззах чўли, Қизилқум чеккаси) ва унинг сув таъминоти, хўжаликлараро суғориш ва коллектордренаж тармокларини қуриш ва б. билан боғлиқ ҳолда шаклланади (қ. Канал, Мелиорация). Қ.х. суғорма деҳқончиликка асосланган Ўзбекистонда сувни истеъмолчиларга ўз вақтида ва керакли миқцорда етказиб бериш мақсадида кўплаб канал, гидроузел, гидротехника иншоотлари, сув омборлари, доимий насос станциялари, коллектордренаж тармоқлари қурилди. Республика С.х.да 4,3 млн.га суғориладиган ерлар ва 19,5 млн.га сув чиқарилган яйловларни сув билан таъминлаш учун умумий сув сарфи 2500 м3/сек бўлган 75 та йирик канал, умумий ҳажми 18,6 млрд. м3 бўлган 53 сув омбори ва 25 сел омбори, 32,4 минг км хўжаликлараро ва 176,4 минг км хўжалик суғориш тармоқлари, 5000 га яқин насос агрегатлари ўрнатилган 1479 доимий насос ст-ялари ва б. иншоотлар қурилган. С.х. ўз қурилиш индустрияси ва механизациялашган сув қурилиш ташкилотларига эга. С.х. тизимида и.т. интлари, олий ва ўрта махсус ўқув юртлари (Ўрта Осиё ирригация и.т. инти, «Сувлойиҳа» бирлашмаси, Тошкент ирригация ва мелиорация инти, коллежлар), лойиҳаизланув муассасалари фаолият кўрсатади. С.х.га умумий раҳбарликни Республика Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги олиб боради. Вазирликнинг вилоятлар бошқармалари ҳамда ирригация тизимлари гидроузеллар, каналлар, насос ст-ялари ишларини бошқаради. Гидрометрия хизмати жойларда сув тақсимотини ҳисобга олади ва назорат қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.