Suv ombori
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 650–651-b. — ziyouz.com
Suv ombori — töğonlar yordamida suvni yiğiş va saklaş uçun quriladigan sun'iy suv havzasi. Kompleks foydalanişga möljallangan S. o. xalq xöjaligidagi bir qança tarmoqlar (suğoriş, suv ta'minoti, elektr energiyasi, kemaçilik, baliqçilik, toşqinlarga qarşi kuraşiş va b.) ehtiyojini qondiradi. Yil davomida daryo oqimlarining özgarib turişi va uning hudud böylab notekis taqsimlanganligi S.o. barpo etişga zarurat tuğdiradi. S.o. oqimni fasllar va yillar böyiça tartibga soladi, kanal va b. suv ötkaziş inşootlari bilan birga hududlar böylab qayta taqsimlaşga imkoniyat yaratadi.
S.o. katta xöjalik ahamiyatiga ega bölgani sababli 20-a. oxiriga qadar Yevropa, Osiyo, Afrika, Şim. va Jan. Amerika, Avstraliya va Okeaniyada 130 dan ortiq juda yirik suv omborlari barpo etilgan. Tanzaniyadagi OuyenFols (hajmi 250 km3, suv yuzasi mayd. 69000 km2), Kanadadagi Daniel Jonson (tegişliça 142, 1940); Rossiyadagi Bratsk (169; 5500) S.o. jahondagi eng yirik suv omborlari hisoblanadi.
Örta Osiyo hududida suv omborlari, asosan, ekinzorlarni sugoriş, energetika va suv ta'minotini yaxşilaş uçun quriladi. Örta Osiyo hududida 75 ta Co. mavjud (2004). Ularning yalpi umumiy hajmi qariyb 50 mlrd. m3. Amudaryo va Sirdaryo havzalarida yirik suv omborlari (Töxtağul, Qayroqqum, Çordara, Çorvoq, Norak, Tuyamöyin va b.) qurilgan (q. jadval). Suv omborlari qurilişi natijasida Özbekistonda 4,3 mln.ga dan ortiq yerda suğorma dehqonçilik qiliş, suv resurelaridan gidroenergetika va baliqçilik maqsadlarida yanada kengroq foydalaniş imkoniyatlari yaratildi.
Suv xöjaligi maqsadlarida barpo etiladigan S.o.ning töliq hajmi Z qismdan: foydalanib bölmaydigan (işlatilmaydigan), foydali va rezerv (jadal böşatiladigan) hajmdan iborat. Foydalanib bölmaydigan hajm töliq hajmning bir qismi bölib, normal iş şaroitlarida oqimni tartibga soliş uçun işlatilmaydi; uning balandligi foydalanib bölmaydigan sath hajmi deyiladi. Bu satxdan yuqoridagi suv foydali hajm (yoki quyiliş prizmasi) ni hosil qiladi. Foydali hajmga mos keladigan suv sathi normal sath deyiladi. Normal satxdan yuqorisi rezerv suv hajmi hisoblanadi, suv taşlagiç inşootlari orqali toşqin suvlarini ötkazib yuborişga xizmat qiladi. So. daryo oqimini mavsumiy va köp yillik tartibga soladigan turlarga bölinadi. Mavsumiy tartibga soladigan Co. aniq yillik töliş va sarflaniş sikliga ega. Oqimni köp yillik tartibga soluvçi So. sersuvlik yillarida ortiqça suvni yiğib, suv kam bölgan yillarda esa yiğilgan suvdan foydalanişga imkon beradi. Örta Osiyo hududidagi So. dan suğoriş mavsumida suv foydalanib bölmaydigan hajm darajasigaça olinadi. Köpinça vegetatsiya davrida mavsumiy tartibga solinadigan S.o.ning foydali hajmi töla işlatiladi.
Havzaning joylaşişiga qarab daryo özanidagi (töğon özanni va vodiydagi oqimning bir qismini tösadi) va töldiril ad i gan S. o.ga (özandan çetdagi tabiiy yoki sun'iy havzadan foydalaniladi) bölinadi. S.o.dagi asosiy inşootlar — töğon (suvni tösuvçi), suv çiqargiç (suvdan foydalanuvçilarga suv beriş) va ehtiyot taşlama (ortiqça suvni çiqarib yuborişni ta'minlaydi). Töldiriladigan S.o.da, bulardan taşqari, havzani çegaralovçi dambalar, suv keltirgiç va çiqargiç kanallar ham böladi (q. Kattaqörğon suv ombori).
So. ni loyqa bosişi juda xavfli. Ba'zi hollarda loyqa bilan tölişi sababli Co. butunlay işdan çiqadi. Loyqa bosiş jarayoniga daryoda töğon qurilgandan söng oqiziqlarşğt çökişi sabab böladi. Oqiziqlarning asosiy manbalari suvdagi loyqa, tuproq, şamol va suv eroziyasi mahsulotlari. Örta Osiyodagi So. ni juda tez loyqa bosadi. Mac, Qaşqadaryoda qurilgan Çimqörğon Co. 20 yilda 60 mln. m3, Ğuzordaryodagi Paçkamar So. 9 yilda 17 mln. m3, Janubiy Surxon S.o.ning törtdan bir qismi 25 yilda loyqa bilan töddi; Sirdaryodagi Uçqörğon S.o. hajmi 19 yil davomida 60% ga qisqardi.
Co. ning loyqa bosişiga qarşi kuraşda quyidagi çoralar qöllanadi: oqim loyqalanadigan toşqin vaktida So.da suv sathi pasaytirilib, juda loyqa daryo suvi katta tezlikda ötkazib yuboriladi; aylanma kanallar barpo etiladi, söngra çökib qolgan okiziq (pulpa)lar zemsnaryadlar bilan çiqarib taşlanadi, suv yölida okiziklarni çöktiradigan tindirgiçlar quriladi; muallaq oqiziqlar köp bölgan loyqa oqim töğon tagidagi maxsus suv taşlagiç orqali çiqarib yuboriladi (yana q. Suv xöjaligi).
Ad.: Husanxöjayev Z.X., Gidrotexnika inşootlari, T., 1978; Vodoxraniliha mira, M., 1979; Avakya n A.B., Saltankin V.P., Şarapov V.A., Vodoxraniliha, M., 1987; Nikitin A.M., Vodoxraniliha Sredney Azii, L., 1991; Hikmatov F.H., Sirliboyeva Z.R., Aytbayev D.P., Köllar va suv omborlari, T., 2000.
Abbos Sodiqov.
Q.: Kattaqörğon suv ombori, Suv xöjaligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ ОМБОРИ — тўғонлар ёрдамида сувни йиғиш ва саклаш учун қуриладиган сунъий сув ҳавзаси. Комплекс фойдаланишга мўлжалланган С. о. халқ хўжалигидаги бир қанча тармоқлар (суғориш, сув таъминоти, электр энергияси, кемачилик, балиқчилик, тошқинларга қарши курашиш ва б.) эҳтиёжини қондиради. Йил давомида дарё оқимларининг ўзгариб туриши ва унинг ҳудуд бўйлаб нотекис тақсимланганлиги С.о. барпо этишга зарурат туғдиради. С.о. оқимни фасллар ва йиллар бўйича тартибга солади, канал ва б. сув ўтказиш иншоотлари билан бирга ҳудудлар бўйлаб қайта тақсимлашга имконият яратади.
С.о. катта хўжалик аҳамиятига эга бўлгани сабабли 20-а. охирига қадар Европа, Осиё, Африка, Шим. ва Жан. Америка, Австралия ва Океанияда 130 дан ортиқ жуда йирик сув омборлари барпо этилган. Танзаниядаги ОуенФолс (ҳажми 250 км3, сув юзаси майд. 69000 км2), Канададаги Даниэль Жонсон (тегишлича 142, 1940); Россиядаги Братск (169; 5500) С.о. жаҳондаги энг йирик сув омборлари ҳисобланади.
Ўрта Осиё ҳудудида сув омборлари, асосан, экинзорларни сугориш, энергетика ва сув таъминотини яхшилаш учун қурилади. Ўрта Осиё ҳудудида 75 та Co. мавжуд (2004). Уларнинг ялпи умумий ҳажми қарийб 50 млрд. м3. Амударё ва Сирдарё ҳавзаларида йирик сув омборлари (Тўхтағул, Қайроққум, Чордара, Чорвоқ, Норак, Туямўйин ва б.) қурилган (қ. жадвал). Сув омборлари қурилиши натижасида Ўзбекистонда 4,3 млн.га дан ортиқ ерда суғорма деҳқончилик қилиш, сув ресуреларидан гидроэнергетика ва балиқчилик мақсадларида янада кенгроқ фойдаланиш имкониятлари яратилди.
Сув хўжалиги мақсадларида барпо этиладиган С.о.нинг тўлиқ ҳажми З қисмдан: фойдаланиб бўлмайдиган (ишлатилмайдиган), фойдали ва резерв (жадал бўшатиладиган) ҳажмдан иборат. Фойдаланиб бўлмайдиган ҳажм тўлиқ ҳажмнинг бир қисми бўлиб, нормал иш шароитларида оқимни тартибга солиш учун ишлатилмайди; унинг баландлиги фойдаланиб бўлмайдиган сатҳ ҳажми дейилади. Бу сатхдан юқоридаги сув фойдали ҳажм (ёки қуйилиш призмаси) ни ҳосил қилади. Фойдали ҳажмга мос келадиган сув сатҳи нормал сатҳ дейилади. Нормал сатхдан юқориси резерв сув ҳажми ҳисобланади, сув ташлагич иншоотлари орқали тошқин сувларини ўтказиб юборишга хизмат қилади. Со. дарё оқимини мавсумий ва кўп йиллик тартибга соладиган турларга бўлинади. Мавсумий тартибга соладиган Co. аниқ йиллик тўлиш ва сарфланиш циклига эга. Оқимни кўп йиллик тартибга солувчи Со. серсувлик йилларида ортиқча сувни йиғиб, сув кам бўлган йилларда эса йиғилган сувдан фойдаланишга имкон беради. Ўрта Осиё ҳудудидаги Со. дан суғориш мавсумида сув фойдаланиб бўлмайдиган ҳажм даражасигача олинади. Кўпинча вегетация даврида мавсумий тартибга солинадиган С.о.нинг фойдали ҳажми тўла ишлатилади.
Ҳавзанинг жойлашишига қараб дарё ўзанидаги (тўғон ўзанни ва водийдаги оқимнинг бир қисмини тўсади) ва тўлдирил ад и ган С. о.га (ўзандан четдаги табиий ёки сунъий ҳавзадан фойдаланилади) бўлинади. С.о.даги асосий иншоотлар — тўғон (сувни тўсувчи), сув чиқаргич (сувдан фойдаланувчиларга сув бериш) ва эҳтиёт ташлама (ортиқча сувни чиқариб юборишни таъминлайди). Тўлдириладиган С.о.да, булардан ташқари, ҳавзани чегараловчи дамбалар, сув келтиргич ва чиқаргич каналлар ҳам бўлади (қ. Каттақўрғон сув омбори).
Со. ни лойқа босиши жуда хавфли. Баъзи ҳолларда лойқа билан тўлиши сабабли Co. бутунлай ишдан чиқади. Лойқа босиш жараёнига дарёда тўғон қурилгандан сўнг оқизиқларшғт чўкиши сабаб бўлади. Оқизиқларнинг асосий манбалари сувдаги лойқа, тупроқ, шамол ва сув эрозияси маҳсулотлари. Ўрта Осиёдаги Со. ни жуда тез лойқа босади. Mac, Қашқадарёда қурилган Чимқўрғон Co. 20 йилда 60 млн. м3, Ғузордарёдаги Пачкамар Со. 9 йилда 17 млн. м3, Жанубий Сурхон С.о.нинг тўртдан бир қисми 25 йилда лойқа билан тўдди; Сирдарёдаги Учқўрғон С.о. ҳажми 19 йил давомида 60% га қисқарди.
Co. нинг лойқа босишига қарши курашда қуйидаги чоралар қўлланади: оқим лойқаланадиган тошқин вактида Со.да сув сатҳи пасайтирилиб, жуда лойқа дарё суви катта тезликда ўтказиб юборилади; айланма каналлар барпо этилади, сўнгра чўкиб қолган окизиқ (пульпа)лар земснарядлар билан чиқариб ташланади, сув йўлида окизикларни чўктирадиган тиндиргичлар қурилади; муаллақ оқизиқлар кўп бўлган лойқа оқим тўғон тагидаги махсус сув ташлагич орқали чиқариб юборилади (яна қ. Сув хўжалиги).
Ад.: Ҳусанхўжаев З.Х., Гидротехника иншоотлари, Т., 1978; Водохранилиҳа мира, М., 1979; Авакя н А.Б., Салтанкин В.П., Шарапов В.А., Водохранилиҳа, М., 1987; Никитин A.M., Водохранилиҳа Средней Азии, Л., 1991; Ҳикматов Ф.Ҳ., Сирлибоева З.Р., Айтбаев Д.П., Кўллар ва сув омборлари, Т., 2000.
Аббос Содиқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.