Suv ta'minoti

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 655–656-b. — ziyouz.com

Suv ta'minoti - aholini, jamoat binolari va sanoat korxonalarini, transport, qişloq xöjaligi. va b.ni suv bilan ta'minlaşga oid tadbirlar majmui. S. t. bir neça ming yillardan beri ma'lum. Qad. Misrda yer osti suvlarini juda çuqur quduklar qazib, oddiy mexanizm bilan çiqarişgan. Bunda sopol, yoğoç, metall (mis va qörğoşin) quvurlaridan foydalanişgan. Qad. Rimda yirik markazlaştirilgan S.t. tizimi bölgan. Örta Osiyoda St. mil. av. 6—5- a.lardan ma'lum. Qadimgi Samarqand şaxri S.t.da şaharga kiraverişda katta töğon qurilgan, uning ustidan şaharga katta ariqötkazilgan. Ariq izlari hozir ham mavjud (q. Afrosiyob).

S.t.da qöllaniladigan muhandislik inşootlari kompleksi St. tizimi yoki vodoprovod deb ataladi. Aholi yaşaydigan punktlardagi barça S.t. tizimlari markazlaştiriladi. S.t.ning kommunal (jamoat binolari va aholini suv bilan ta'minlaydigan) hamda işlab çiqariş. (sanoat yoki q.h.ni suv bilan ta'minlaydigan) xillari bor. S.t.da tabiiy suv manbalari — oçiq havzalar (daryo, köl, dengiz, suv ombori va b.) hamda yer osti suvlari (buloqlar, artezian suvlari va b.)dan foydalaniladi. Aholi eğtiyoji uçun eng yaroqli suv — yer osti suvlaridir. Lekin yer osti suvlari aholining ehtiyojini töliq qondira olmaydi. Şuning uçun yirik şaharlar va sanoat korxonalari çuçuk suvli oçiq havzalar suvidan ta'minlanadi.

S.t.ning umumiy sxemasi: suv qabul qiliş inşooti 1, I nasos st-yasi 2, suv tozalaş inşootlari 3, toza suv rezervuari 4; II nasos st-yasi 5, suv yöllari 6 (quvurlar, beton ariklar va b.), vodoprovod tarmoği 7 va bosim minorasidan iborat. Mahalliy şaroitga qarab, St. sxemasi özgarişi mumkin. Mac, havza suvini tozalaşning keragi bölmasa, suv tozalaş inşootlarini qurişga ehtiyoj qolmaydi. Agar suv havzasi suv bilan ta'minlanadigan obyektdan baland joylaşgan bölsa, nasos st-yalari qurilmaydi.

Yer osti suvlarini çiqariş uçun quvurli quduklar va gorizontal suv yiğgiçlardan foydalaniladi. Buloq suvlari kaptaj inşootlari (ğiştin idişla'r, kameralar va b.)ga yiğiladi. Köpinça, yer osti havzalaridagi suv nasos yordamida yuqoridagi idişga töplanadi, u yerdan nasos stansiyasi yordamida iste'molçilarga yuboriladi. Nasos st-yalari, odatda, markazdan qoçma nasoslar, rostlaş, saqlaş va nazoratölçaş apparatlari bilan, köplari teleboşqariş qurilmalari bilan ta'minlanadi, ba'zilari töliq avtomatlaştiriladi.

Tozalaş inşootlarida tozalangan suv vodoprovod tarmoği orqali iste'molçilarga tarqatiladi. Sanoat korxonalarida (ma'lum şaroitda) S.t.ning aylanma va ketma-ket foydalaniş tizimlari qöllaniladi. Aylanma tizimda işlab çiqariş.da işlatilgan suvni sovitib, tindirib, tozalab, undan yana foydalaniladi. Ketma-ket foydalaniş tizimi bir korxonada işlatilgan suvdan boşka bir korxonada foydalanişni közda tutadi, natijada suv ança tejaladi.

Aholi yaşaydigan punktlar, asosan, mahalliy suv havzalari suvi bilan ta'minlanadi. Mac, Toşkent şaxri Çirçiq, Bözsuv va b. tabiiy suv xavzalaridan suv içadi. Toşkentning St. markazlaştirilgan, ya'ni barça St. tizimlari birbiriga ulangan. Aholiga beriladigan suv sifati kat'iy sanitariya körigidan ötkazib turiladi. Bu iş şahar va tuman sanepidstansiyalari zimmasiga yuklangan. Q.x.ning suvga bölgan ehtiyojlari, daryolar, kanallar, suv omborlari, kollektorlar, novlar, suv tarqatiş inşootlari, nasos st-yalari va b. suğoriş majmualari orqali qondiriladi.

Q.: Afrosiyob, Afrosiyob

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУВ ТАЪМИНОТИ - аҳолини, жамоат бинолари ва саноат корхоналарини, транспорт, қишлоқ хўжалиги. ва б.ни сув билан таъминлашга оид тадбирлар мажмуи. С. т. бир неча минг йиллардан бери маълум. Қад. Мисрда ер ости сувларини жуда чуқур қудуклар қазиб, оддий механизм билан чиқаришган. Бунда сопол, ёғоч, металл (мис ва қўрғошин) қувурларидан фойдаланишган. Қад. Римда йирик марказлаштирилган С.т. тизими бўлган. Ўрта Осиёда Ст. мил. ав. 6—5- а.лардан маълум. Қадимги Самарқанд шахри С.т.да шаҳарга кираверишда катта тўғон қурилган, унинг устидан шаҳарга катта ариқўтказилган. Ариқ излари ҳозир ҳам мавжуд (қ. Афросиёб).

С.т.да қўлланиладиган муҳандислик иншоотлари комплекси Ст. тизими ёки водопровод деб аталади. Аҳоли яшайдиган пунктлардаги барча С.т. тизимлари марказлаштирилади. С.т.нинг коммунал (жамоат бинолари ва аҳолини сув билан таъминлайдиган) ҳамда ишлаб чиқариш. (саноат ёки қ.ҳ.ни сув билан таъминлайдиган) хиллари бор. С.т.да табиий сув манбалари — очиқ ҳавзалар (дарё, кўл, денгиз, сув омбори ва б.) ҳамда ер ости сувлари (булоқлар, артезиан сувлари ва б.)дан фойдаланилади. Аҳоли эғтиёжи учун энг яроқли сув — ер ости сувларидир. Лекин ер ости сувлари аҳолининг эҳтиёжини тўлиқ қондира олмайди. Шунинг учун йирик шаҳарлар ва саноат корхоналари чучук сувли очиқ ҳавзалар сувидан таъминланади.

С.т.нинг умумий схемаси: сув қабул қилиш иншооти 1, I насос ст-яси 2, сув тозалаш иншоотлари 3, тоза сув резервуари 4; II насос ст-яси 5, сув йўллари 6 (қувурлар, бетон ариклар ва б.), водопровод тармоғи 7 ва босим минорасидан иборат. Маҳаллий шароитга қараб, Ст. схемаси ўзгариши мумкин. Mac, ҳавза сувини тозалашнинг кераги бўлмаса, сув тозалаш иншоотларини қуришга эҳтиёж қолмайди. Агар сув ҳавзаси сув билан таъминланадиган объектдан баланд жойлашган бўлса, насос ст-ялари қурилмайди.

Ер ости сувларини чиқариш учун қувурли қудуклар ва горизонтал сув йиғгичлардан фойдаланилади. Булоқ сувлари каптаж иншоотлари (ғиштин идишла’р, камералар ва б.)га йиғилади. Кўпинча, ер ости ҳавзаларидаги сув насос ёрдамида юқоридаги идишга тўпланади, у ердан насос станцияси ёрдамида истеъмолчиларга юборилади. Насос ст-ялари, одатда, марказдан қочма насослар, ростлаш, сақлаш ва назоратўлчаш аппаратлари билан, кўплари телебошқариш қурилмалари билан таъминланади, баъзилари тўлиқ автоматлаштирилади.

Тозалаш иншоотларида тозаланган сув водопровод тармоғи орқали истеъмолчиларга тарқатилади. Саноат корхоналарида (маълум шароитда) С.т.нинг айланма ва кетма-кет фойдаланиш тизимлари қўлланилади. Айланма тизимда ишлаб чиқариш.да ишлатилган сувни совитиб, тиндириб, тозалаб, ундан яна фойдаланилади. Кетма-кет фойдаланиш тизими бир корхонада ишлатилган сувдан бошка бир корхонада фойдаланишни кўзда тутади, натижада сув анча тежалади.

Аҳоли яшайдиган пунктлар, асосан, маҳаллий сув ҳавзалари суви билан таъминланади. Mac, Тошкент шахри Чирчиқ, Бўзсув ва б. табиий сув хавзаларидан сув ичади. Тошкентнинг Ст. марказлаштирилган, яъни барча Ст. тизимлари бирбирига уланган. Аҳолига бериладиган сув сифати катъий санитария кўригидан ўтказиб турилади. Бу иш шаҳар ва туман санэпидстанциялари зиммасига юкланган. Қ.х.нинг сувга бўлган эҳтиёжлари, дарёлар, каналлар, сув омборлари, коллекторлар, новлар, сув тарқатиш иншоотлари, насос ст-ялари ва б. суғориш мажмуалари орқали қондирилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.