Suğurta
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 801–802-b. — ziyouz.com
Suğurta — tabiiy ofatlar (zilzila, suv toşqini, yoğin va b.), har xil baxtsiz hodisalar röy berişi natijasida körilgan zararni qoplaş va boşqa pul qoplamalari tölaş uçun maqsadli pul jamğarmalarini taşkil etiş va undan foydalaniş bilan boğliq iqtisodiy munosabatlar tizimi. S. köp asrlik tarixga ega. S muassasalari dastlab örta asrlarda, dengiz orqali olib boriladigan savdodagi xavfxatarlar bilan boğliq holda paydo böldi. Keyinçalik boşqa sohalarga ğam yoyildi. Ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotning turli bosqiçlarida S. fuqarolarning manfaatlarini işonçli himoya etuvçi vosita bölgan.
S. jamğarmasi milliy iqtisodiyot zaxira jamğarmasining muhim va öziga xos böğini hisoblanadi, milliy iqtisodiyotni turli tasodiflardan moliyaviy himoya qiladi. Rivojlangan mamlakatlarda S. işi nihryatda taraqqiy etgan bölib, bu mamlakatlar yalpi içki mahsulotida S. badal (mukofot)lari hajmi örtaça 8—12% ni taşkil etadi.
S. qilinadigan obyektga qarab m u l kiy S. (mas, yuridik va jismoniy şaxslarning mulkiy manfaatlari, binolar, ekinlar, uy hayvonlari, molmulk, transport vositalarini suğurtalaş), şaxsiy S. (inson, soğliği, hayoti, mehnat qobiliyatini suğurtalaş), uçinçi şaxslar oldidagi javobgarlik S.si (transport egalarining fuqarolik javobgarligini, kredit oluvçilarning bank oldidagi kreditni öz vaqtida qaytariş javobgarligini suğurtalaş va b.)ga bölinadi. S. tartibi va şartlari, turlari, obyektlari mamlakatdagi qonunçilik bilan belgilanadi. Mustaqillikka erişguniga qadar 1918—91 y.larda Özbekiston Respublikasida S. faoliyatini sobiq Ittifoq miqyosida yagona bölgan davlat suğurta idorasi («Gosstrax») va uning ittifokdoş respublikalardagi boşqarmalari amalga oşirgan. 1991 y.dan ÖzRda ötkazilgan çuqur iqtisodiy islohotlar jarayonida bozor iqtisodiyotiga ötişning dastlabki bosqiçlarida davlat S organlari qayta taşkil etildi, ularga raqobatda böla oladigan turli mulkçilik şaklida S. kompaniyalari va agentliklari vujudga keldi. S. xizmati bozori, S. faoliyatining asosiy yönalişlari, huquqiyqonunçilik asoslari yaratildi. 1993 y.da 6 mayda Özbekiston Respublikasining «Suğurta töğrisida» qonuni qabul qilindi. Özbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 y. 25 fev.dagi farmoniga köra Moliya vazirligi huzurida faoliyat körsatib kelayotgan Davlat suğurta boş boşqarmasi «Özagrosuğurta» suğurta kompaniyasi şaklida qayta taşkil etildi, «Kafolat» suğurta kompaniyasi, «Madad» suğurta agentligi, «Özbekinvest» eksportimport milliy suğurta kompaniyasi va b. öz faoliyatini boşladi.
Suğurtalaş majburiy va ixtiyoriy şakllarda amalga oşiriladi. Majburiy S.ning özi majburiy va majburiy davlat S.siga bölinadi. Ularning har ikkalasi ham qonunçilik hujjatlariga muvofiq joriy etiladi. Özbekistonda umumiy foydalanişdagi avtomobil transporta, suv, havo, t.y. transportlari yölovçilari, transport vositalari egalarining fuqorolik javobgarligi va b.ga majburiy suğurta turlari belgilangan. Özbekiston Respublikasi Mudofaa, Içki işlar, Favqulodda vaziyatlar vazirliklarining harbiy xizmatçilari, Milliy xavfsizlik xizmati, Davlat çegaralarini qöriqlaş, Davlat bojxona, Davlat soliq qömitalari xodimlari majburiy davlat S.siga olingan va bunday S. turlari uçun suğurta badali (mukofoti) davlat byudjeti hisobidan tölanadi. Ixtiyoriy S. turlari S. munosabatlarida qatnaşuvçi tomonlarning özaro roziligi va yozma şartnoma asosida amalga oşiriladi, S. javobgarligi hajmi (S. narxi), S. badali (mukofoti) mikdori,
S. hodisasi yuz berganda tölanadigan S. puli (S. qoplamasi, tovoni) summasi — şartnoma şartlari suğurta qiluvçi bilan suğurta qilinuvçi tomonlar örtasida kelişiladi. Özbekiston Respublikasida jami S. kompaniyalarining S. javobgarligi 3,25 trln. sömni, yiğilgan badallar (mukofotlar) tuşumlari summasi 21,7 mlrd. sömni, tölangan S. puli (krplamalari) summasi 2,4 mlrd. sömni taşkil etadi; S. tölovlarining umumiy tuzilmasida molmulk S.si 70%, şaxsiy S. 6,2%, javobgarlik S.si 5% dan iborat böldi (2002). 2004 y.da Özbekistonda 20 dan ortiq, şu jumladan 10 ta yirik davlataksiyadorlik, nodavlat S. kompaniyalari faoliyat kursatadi.
Özbekiston Respublikasida S. sohasida tartibga soluvçi qonunçilik hujjatlari, normalari xalqaro standartlarga muvofiklaştirilgan.
Respublikada S.ga oid huquqiy munosabatlar Özbekiston Respublikasining yangi «Suğurta faoliyati töğrisida» qonuni (2002 y. 5 apr.) bilan tartibga solinadi (yana q. Suğurta kompaniyalari, Suğurta xizmatlari bozori).
Xöjayor Şennayev, Bahodir Şamsuddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУҒУРТА — табиий офатлар (зилзила, сув тошқини, ёғин ва б.), ҳар хил бахтсиз ҳодисалар рўй бериши натижасида кўрилган зарарни қоплаш ва бошқа пул қопламалари тўлаш учун мақсадли пул жамғармаларини ташкил этиш ва ундан фойдаланиш билан боғлиқ иқтисодий муносабатлар тизими. С. кўп асрлик тарихга эга. С муассасалари дастлаб ўрта асрларда, денгиз орқали олиб бориладиган савдодаги хавфхатарлар билан боғлиқ ҳолда пайдо бўлди. Кейинчалик бошқа соҳаларга ғам ёйилди. Ижтимоийиқтисодий тараққиётнинг турли босқичларида С. фуқароларнинг манфаатларини ишончли ҳимоя этувчи восита бўлган.
С. жамғармаси миллий иқтисодиёт захира жамғармасининг муҳим ва ўзига хос бўғини ҳисобланади, миллий иқтисодиётни турли тасодифлардан молиявий ҳимоя қилади. Ривожланган мамлакатларда С. иши ниҳрятда тараққий этган бўлиб, бу мамлакатлар ялпи ички маҳсулотида С. бадал (мукофот)лари ҳажми ўртача 8—12% ни ташкил этади.
С. қилинадиган объектга қараб м у л кий С. (мас, юридик ва жисмоний шахсларнинг мулкий манфаатлари, бинолар, экинлар, уй ҳайвонлари, молмулк, транспорт воситаларини суғурталаш), шахсий С. (инсон, соғлиғи, ҳаёти, меҳнат қобилиятини суғурталаш), учинчи шахслар олдидаги жавобгарлик С.си (транспорт эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини, кредит олувчиларнинг банк олдидаги кредитни ўз вақтида қайтариш жавобгарлигини суғурталаш ва б.)га бўлинади. С. тартиби ва шартлари, турлари, объектлари мамлакатдаги қонунчилик билан белгиланади. Мустақилликка эришгунига қадар 1918—91 й.ларда Ўзбекистон Республикасида С. фаолиятини собиқ Иттифоқ миқёсида ягона бўлган давлат суғурта идораси («Госстрах») ва унинг иттифокдош республикалардаги бошқармалари амалга оширган. 1991 й.дан ЎзРда ўтказилган чуқур иқтисодий ислоҳотлар жараёнида бозор иқтисодиётига ўтишнинг дастлабки босқичларида давлат С органлари қайта ташкил этилди, уларга рақобатда бўла оладиган турли мулкчилик шаклида С. компаниялари ва агентликлари вужудга келди. С. хизмати бозори, С. фаолиятининг асосий йўналишлари, ҳуқуқийқонунчилик асослари яратилди. 1993 й.да 6 майда Ўзбекистон Республикасининг «Суғурта тўғрисида» қонуни қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1997 й. 25 фев.даги фармонига кўра Молия вазирлиги ҳузурида фаолият кўрсатиб келаётган Давлат суғурта бош бошқармаси «Ўзагросуғурта» суғурта компанияси шаклида қайта ташкил этилди, «Кафолат» суғурта компанияси, «Мадад» суғурта агентлиги, «Ўзбекинвест» экспортимпорт миллий суғурта компанияси ва б. ўз фаолиятини бошлади.
Суғурталаш мажбурий ва ихтиёрий шаклларда амалга оширилади. Мажбурий С.нинг ўзи мажбурий ва мажбурий давлат С.сига бўлинади. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жорий этилади. Ўзбекистонда умумий фойдаланишдаги автомобиль транспорта, сув, ҳаво, т.й. транспортлари йўловчилари, транспорт воситалари эгаларининг фуқоролик жавобгарлиги ва б.га мажбурий суғурта турлари белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Мудофаа, Ички ишлар, Фавқулодда вазиятлар вазирликларининг ҳарбий хизматчилари, Миллий хавфсизлик хизмати, Давлат чегараларини қўриқлаш, Давлат божхона, Давлат солиқ қўмиталари ходимлари мажбурий давлат С.сига олинган ва бундай С. турлари учун суғурта бадали (мукофоти) давлат бюджети ҳисобидан тўланади. Ихтиёрий С. турлари С. муносабатларида қатнашувчи томонларнинг ўзаро розилиги ва ёзма шартнома асосида амалга оширилади, С. жавобгарлиги ҳажми (С. нархи), С. бадали (мукофоти) микдори,
С. ҳодисаси юз берганда тўланадиган С. пули (С. қопламаси, товони) суммаси — шартнома шартлари суғурта қилувчи билан суғурта қилинувчи томонлар ўртасида келишилади. Ўзбекистон Республикасида жами С. компанияларининг С. жавобгарлиги 3,25 трлн. сўмни, йиғилган бадаллар (мукофотлар) тушумлари суммаси 21,7 млрд. сўмни, тўланган С. пули (крпламалари) суммаси 2,4 млрд. сўмни ташкил этади; С. тўловларининг умумий тузилмасида молмулк С.си 70%, шахсий С. 6,2%, жавобгарлик С.си 5% дан иборат бўлди (2002). 2004 й.да Ўзбекистонда 20 дан ортиқ, шу жумладан 10 та йирик давлатакциядорлик, нодавлат С. компаниялари фаолият курсатади.
Ўзбекистон Республикасида С. соҳасида тартибга солувчи қонунчилик ҳужжатлари, нормалари халқаро стандартларга мувофиклаштирилган.
Республикада С.га оид ҳуқуқий муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг янги «Суғурта фаолияти тўғрисида» қонуни (2002 й. 5 апр.) билан тартибга солинади (яна қ. Суғурта компаниялари, Суғурта хизматлари бозори).
Хўжаёр Шеннаев, Баҳодир Шамсуддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.