Sulton Muhammad Özbekxon

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111–112-b. — ziyouz.com

Özbekxon Sulton Muhammad (taxm. 1282—1342) — Oltin Örda xoni (1312—42). Mangu Temurxonning nevarasi. 1313 yil amakisi Töqtayxon (Töxta) vafotidan söng nufuzli amirlar Qutluğ Temur va Isatoybek qiyot yordamida taxtga ötirgan. Islomni davlat dini sifatida joriy etgan, ğayridinlarni qattiq ta'qib etgan. Bu amirlarning isyoniga olib kelgan, biroq u beayov bostirilgan. Oltin Ördadagi içki nizolarga çek qöygan, saltanatining yuksalişiga erişgan. Bu davrda hokimiyat markazlaşgan, uluslar viloyatlarga aylantirilgan, ularni nöyonlar boşqargan. Poytaxt Saroy Botudan Saroy Berka şahriga köçirilgan. Oltin Ördaning harbiy salohiyati kuçaygan, qöşin miqdori 300 ming kişiga yetgan. Rusning yagona davlat bölib birlaşişiga yöl qöymaslik maqsadida rus knyazlarini bir-biriga qayrab turgan. Tverning uluğ knyazi Mixail Yaroslaviçni rus knyazliklarini birlaştirib, rus yerlarini möğullar asoratidan xalos bölişi yölidagi sa'yharakatlariga qarşi kuraşgan. Ö. 1317 yil Moskva knyazi Yuriy Daşkoviçga uluğ knyaz maqomini berib unga singlisi Konçakani xotinlikka bergan. Ö. Yuriyga qöşin bergan, biroq Mixail bu qöşinni yenggan. Şunda Ö. Mixailni Ördaga çaqirib yasoqqa tortgan (qatl ettirgan). 1327 yil Ö. Moskva knyazi Ivan I Daniloviç Kalita yordamida Tverdagi isyonni bostirgan, söngra Şim.Şarqiy Rusning asosiy hududini 2 qismga bölib, ularni Moskva va Suzdal knyazlariga bergan. 1339 yilÖ. IvanKalita qutqusi bilan Tverning uluğ knyazi Aleksandr Mixayloviçni öğli Fyodor bilan qatl etgan. U., şuningdek, jan.da ham faol siyosat yurgizgan. 1319 va 1335 yillarda u Arronga — hulokuiylarning hoz. Ozarbayjon hududidagi mulkiga yurişlar qilgan.

Arab sayyohi Ibn Battutaning yozişiça (u 1333 yil Saroy Berkada Ö. qabulida bölgan), şaharda 6 xalq: möğullar, alanlar, qipçoqlar (turkiylar), çerkaslar, slavyanlar va yunonlar yaşagan, ularning şaharda öz mavzelari bölgan. Ö. Saroy Berkada köplab masjidlar, madrasalar, saroylar, maqbaralar qurdirgan. Ö. yangi şaharlar barpo etiş va turli inşootlar qurişga katta e'tibor qaratgan. Eski Qrim (Solxat)da u qurdirgan masjid bugungi kungaça saqlanib qolgan. Poytaxt Saroy Berkada köplab şoirlar, olimlar, musiqaşunoslar va me'morlar yaşagan. Şoirlar turkiy tilning Xorazm lahjasida ijod qilgan. Maşhur «Qipçoq kodeksi» — adabiydiniy va siyesiy matnlardan iborat noyob töplamga tartib beriş 1340 yilda tugallangan. Ba'zi turkiy uruğlar va qabilalar Ö. nomi bilan atalib, keyinçalik ular uzbek xalqi (q. Özbeklar) tarkibiga kirgan. Şöro tarixnavisligida özbek xalqi öz nomini Ö.dan olgan degan ğayriilmiy qaraş ustun bölgan.

Ad.: Utemişxodji. Çingizname, AlmaAta, 1992; Ibrohimov N., Ibn Battuta va uning Örta Osiyoga sayohati, T., 1993; Raxmanaliyev R., Impsriya tyurkov, M., 2002.

Qahramon Rajabov.

Q.: Özbeklar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕКХОН Султон Муҳаммад (тахм. 1282—1342) — Олтин Ўрда хони (1312—42). Мангу Темурхоннинг невараси. 1313 йил амакиси Тўқтайхон (Тўхта) вафотидан сўнг нуфузли амирлар Қутлуғ Темур ва Исатойбек қиёт ёрдамида тахтга ўтирган. Исломни давлат дини сифатида жорий этган, ғайридинларни қаттиқ таъқиб этган. Бу амирларнинг исёнига олиб келган, бироқ у беаёв бостирилган. Олтин Ўрдадаги ички низоларга чек қўйган, салтанатининг юксалишига эришган. Бу даврда ҳокимият марказлашган, улуслар вилоятларга айлантирилган, уларни нўёнлар бошқарган. Пойтахт Сарой Ботудан Сарой Берка шаҳрига кўчирилган. Олтин Ўрданинг ҳарбий салоҳияти кучайган, қўшин миқдори 300 минг кишига етган. Руснинг ягона давлат бўлиб бирлашишига йўл қўймаслик мақсадида рус князларини бир-бирига қайраб турган. Твернинг улуғ князи Михаил Ярославични рус князликларини бирлаштириб, рус ерларини мўғуллар асоратидан халос бўлиши йўлидаги саъйҳаракатларига қарши курашган. Ў. 1317 йил Москва князи Юрий Дашковичга улуғ князь мақомини бериб унга синглиси Кончакани хотинликка берган. Ў. Юрийга қўшин берган, бироқ Михаил бу қўшинни енгган. Шунда Ў. Михаилни Ўрдага чақириб ясоққа тортган (қатл эттирган). 1327 йил Ў. Москва князи Иван I Данилович Калита ёрдамида Твердаги исённи бостирган, сўнгра Шим.Шарқий Руснинг асосий ҳудудини 2 қисмга бўлиб, уларни Москва ва Суздаль князларига берган. 1339 йилЎ. ИванКалита қутқуси билан Твернинг улуғ князи Александр Михайловични ўғли Фёдор билан қатл этган. У., шунингдек, жан.да ҳам фаол сиёсат юргизган. 1319 ва 1335 йилларда у Арронга — ҳулокуийларнинг ҳоз. Озарбайжон ҳудудидаги мулкига юришлар қилган.

Араб сайёҳи Ибн Баттутанинг ёзишича (у 1333 йил Сарой Беркада Ў. қабулида бўлган), шаҳарда 6 халқ: мўғуллар, аланлар, қипчоқлар (туркийлар), черкаслар, славянлар ва юнонлар яшаган, уларнинг шаҳарда ўз мавзелари бўлган. Ў. Сарой Беркада кўплаб масжидлар, мадрасалар, саройлар, мақбаралар қурдирган. Ў. янги шаҳарлар барпо этиш ва турли иншоотлар қуришга катта эътибор қаратган. Эски Қрим (Солхат)да у қурдирган масжид бугунги кунгача сақланиб қолган. Пойтахт Сарой Беркада кўплаб шоирлар, олимлар, мусиқашунослар ва меъморлар яшаган. Шоирлар туркий тилнинг Хоразм лаҳжасида ижод қилган. Машҳур «Қипчоқ кодекси» — адабийдиний ва сиесий матнлардан иборат ноёб тўпламга тартиб бериш 1340 йилда тугалланган. Баъзи туркий уруғлар ва қабилалар Ў. номи билан аталиб, кейинчалик улар узбек халқи (қ. Ўзбеклар) таркибига кирган. Шўро тарихнавислигида ўзбек халқи ўз номини Ў.дан олган деган ғайриилмий қараш устун бўлган.

Ад.: Утемишходжи. Чингизнаме, АлмаАта, 1992; Иброҳимов Н., Ибн Баттута ва унинг Ўрта Осиёга саёҳати, Т., 1993; Рахманалиев Р., Импсрия тюрков, М., 2002.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.