Surilma

Surilma — toğ jinslarining gravitatsion jarayonlar ta'sirida yon bağir böylab pastga tomon siljişi. Surilgan toğ jinslarining hajmi bir neça ön m3 dan 1 mlrd. m3 gaça bölişi mumkin. S. massa (tana), uziliş devori, sirpaniş yuzasidan iborat (q. sxema). Qalinligi 1 m dan 20 m gaça va undan ortiq böladi. S.ning yuzaga kelişiga, asosan, yon bağirlar ostki qismida tayançlarning yöqolişi yoki kamayişi sabab böladi. Ular esa yon bağirlarning suv yuvişi natijasida yemirilib qiyaligini ortişi, tog jinslarining nuraş yoki yoğingarçilik va yer osti suvlari ta'sirida ortikça namlanişi sababli jinslar mustahkamligining kamayişi, seysmik harakatlar, joyning geologik şaroitlari hisobga olinmay olib borilayotgan quriliş va b. xöjalik faoliyatlari (yon bağirlarda yöllar qurilişi, boğ va ekinzorlarni ortiqça suğoriş va h.k.) oqibatida kelib çiqadi. Siljişning, asosan, 4 tipi farq qilinadi: sirpaniş — bunda zöriqiş qulab tuşişi poğonasiga yetadi; yuviliş — yer osti eroziyasi vujudga kelib, qatlamlar orasi erib oqadi; suyuliş — yon bağirlarda suvga töyingan qumgilli va lyossli jinslarda seysmik tebranişlar natijasida suv utkazmaydigan 2 qatlam oraliğidagi loysimon massa oqib çiqadi; sudral ib tuşiş — doimiy bosim ostida sekinasta deformatsiyalaniş. S.larning yuzaki, loyli oqim, seysmogen turlari ham bor. Seysmogen S.lar hajmi katta, çuqur, şiddatli böladi [mas, Usoy (1911), Fayzobod (1943,1947), Burçmulla (1946), Hait (1949), Hisor (1989) va b.|. S.larning aniq vaqtini oddindan aytiş kiyin, çunki u meteorologik, gidrogeologik va seysmik omillar bilan boğliq. S. köp hollarda suvli va suv utkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlanib joylaşgan, yon bağirlar ostini suv yuvib ketgan joylarda röy beradi. Yuzasining qiyaligiga kaiab juda yotik (5°). yotik (5—15°). Surilma pogonalari yoki dongliklor tikroq (15—45°), tik (45°) yon bağirlarda sodir böladigan S.lar mavjud. Yuzasining çuqurligi yuza (1 m gaça), sayoz (5 m gaça), çuqur (20 m gaça) va juda çuqur (20 m dan ziyod) bölişi mumkin. Sathi bir neça m2 dan 500— 600 m2 gaça. S.lar toğli hududlar xöjaligiga katta zarar yetkazadi. Ularga qarşi yon bağirlarda ösimliklar ekiş, suvli qatlamga tuşadigan suv miqsorini kamaytiriş va b. tadbirlar amalga oşiriladi. Özbekistonda 2 mingga yaqin S. maydonlari qayd etilgan bölib, ularda sönggi 40 yil davomida 8 ming çamasida mayda va yirik S röi berdi. Avtomobil yöllari, kanallar, konlar, suv omborlari çekkasidagi qiyaliklarda texnogen S.lar soni 1980 y.dagidan 3—4 barobarga ortdi. Özbekistonda S.lar, asosan, Çirçiq, Ohangaron vodiylari toğ yon bağirlarida, Ğalvasoy, Xöjakent, Ohangaron, Zağanasoy va b. joylarda, şuningdek, Tojikiston va Qirğizistonda köproq sodir böladi. S. dunyoning juda köp regionlarida uçraydi. Aholi yaşaydigan joylarda vayronagarçiliklarga olib keladi. YUNESKO qoşida 2002 y.da S böyiça Xalqaro konsern taşkil etilgan.