Surilma
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Surilma — toğ jinslari massasining oğirlik kuçi ta'sirida yon bağir böylab pastga siljişi; xavfli tabiiy hodisa. Rusça Vikipediyaga köra, surilma vodiy va daryo qirğoqlari, toğ yon bağirlari, dengiz sohillarida, eng yiriklari esa dengiz tubida sodir böladi. Inglizça Vikipediyada bu hodisa toş qulaşi, loyqa oqimi, sayoz va çuqur yon bağir buzilişlarini qamrab oluvçi keng tuşunça sifatida beriladi.12
Tuzilişi va ölçamlari
13ÖzME'ga köra, surilma siljigan massa (tana), uziliş devori va sirpaniş yuzasidan iborat. Siljigan jinslar hajmi bir neça ön kub metrdan bir milliard kub metrgaça yetişi mumkin, qalinligi 1 metrdan 20 metr va undan ortiq böladi. Sirpaniş yuzasining çuqurligiga qarab yuza (1 metrgaça), sayoz (5 metrgaça), çuqur (20 metrgaça) va juda çuqur surilmalar farqlanadi; ular deyarli tekis yon bağirlardan tortib tik qiyaliklargaça uçraydi.
Sabablari
13Rusça Vikipediyaga köra, surilma jinslarni pastga tortuvçi oğirlik kuçi bilan ularni uşlab turuvçi kuçlar orasidagi muvozanat buzilganda yuz beradi. ÖzME'ga köra, bunga yon bağir etagining daryo suvi bilan yuvilişi, jinslarning nuraşi, yomğir va yer osti suvlari ta'sirida ortiqça namlanişi, zilzilalar hamda geologik şaroitni hisobga olmay olib borilgan quriliş, yöl qaziş, ortiqça suğoriş kabi xöjalik faoliyati sabab böladi. Surilmalar köpinça suvli va suv ötkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlaşib yotgan joylarda kuzatiladi. Inglizça Vikipediya örmonlarning kesilişi, konçilik, şaharlarning tartibsiz kengayişi va iqlim özgarişi tufayli kuçli yoğinlarning köpayişini ham xavfni oşiruvçi omil sifatida körsatadi.
Turlari
13ÖzME siljiş mexanizmiga köra törtta asosiy turni ajratadi: sirpaniş (jinslar sirpaniş yuzasi böylab qulab tuşadi), yuviliş (yer osti eroziyasi natijasida qatlamlar orasi yuvilib ketadi), suyuliş (zilzila paytida suvga töyingan qumli, gilli va lyossli jinslar suyuq massaga aylanib oqadi) va sekin sudraliş (doimiy bosim ostida asta-sekin deformatsiyalaniş). Seysmik surilmalar ayniqsa yirik va xavfli böladi; ÖzME bunga Usoy (1911), Xait (1949) va Hisor (1989) surilmalarini misol keltiradi.
Yirik falokatlar
13Inglizça Vikipediyaga köra, 1963-yil 9-oktabrda Italiyadagi Monte-Tok toğining bir qismi Vayont suv ombori havzasiga quladi; hosil bölgan ulkan tölqin 2000 ga yaqin kişining hayotiga zomin bölgan. 1980-yilda Sent-Xelens vulqoni otilişi paytida qayd etilgan eng yirik surilma yuz bergan.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda 2 mingga yaqin surilma maydoni ma'lum bölib, qariyb 40 yil içida ularda 8 mingga yaqin kiçik va yirik surilma sodir bölgan. Ular asosan Çirçiq va Ohangaron vodiylari toğ yon bağirlarida, Ğalvasoy, Xöjakent, Zağanasoy atrofida köp uçraydi. Yöl, kanal, kon va suv omborlari bilan boğliq texnogen surilmalar soni 1980-yildagiga nisbatan 3—4 baravar ortgan. Surilmalarning aniq vaqtini oldindan aytiş qiyin, şu sababli ularga qarşi yon bağirlarga daraxt ekiş, suvli qatlamga tuşadigan suvni kamaytiriş kabi oldini oliş çoralari köriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Surilma // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2748 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASurilma. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2748
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2748
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Оползеньru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Landslideen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.