Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Surma rudalari

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 755-b. — ziyouz.com

    Surma rudalari — tarkibidagi surma sanoatda foydalaniş uçun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bölgan birikma va konsentratsiyalarda mavjud tabiiy mineral hosilalar. Surma Ta, Pt, Vi, Ag, In, Se elementlari kabi Yer pöstida kam uçraydi. Tabiatda surmaning sulfidi — antimonit (Sb2S3) ança keng tarqalgan, unda 71,4% surma bor. S. r. ba'zan Sb, Cu, Hg, Pb, Fe ning murakkab sulfidlari (bartyerit, jemsonit, tetraedrit, livingstonit va b.), şuningdek, surma oksidlari (senarmontit, servantit, stibikonit va b.), oksixloridli (nadorit va b.) surma birikmalaridan iborat. Qatlamli ruda tanalarida surma mikdori: 1 — 10%, tomirsimon ruda jinslarida 3—50% (örtaça 5—20%) eng kami 1,5— 2% ni taşkil qiladi. S.r. toğ jinslaridagi darzliklarni past trali gidrotermal eritmalar bilan töldirilişi hamda ularni surma minerallari bilan örin almaşişidan hosil böladi. S.r. sanoat konlarining asosiy massasi genetik jihatdan gidrotermal guruxning plutogenli (tarkibida surma bölgan polisulfid rudalar va komplekslilar köp), teletermal (monometall antimonitli rudalar) va vulkanogenli (oksidli, oksixloridli rudalar) sinflariga mansub. S.r. konlarining köpçiligi teletermal genezisga ega. Sanoatda bunday konlarning, asosan, 2 turi slanetslar ostidagi ohaktoşlarning kremnezem va surma birikmalari bilan metasomatik örin almaşişi natijasida hosil bölgan mustahkam katlamsimon uyumlardagi qatlamli tana, linza, uyalar va ştokverklardan (Qadamjoy, Teraksoy, Jijikrut — Örta Osiyo; Sikuanşan — Xitoy) hamda gidrotermal özgarişlarga uçragan slanetslarda tomirsimon yoki özaro kesişgan kvarsantimonit tarkibli ruda tanalaridan (Razdolye, Sarilax) foydalaniladi. Uşbu tur Sr., asosan, yuqori sifatli kvarsantimonit tarkibli monometall rudalar bölib, bu polisulfid kompleksli rudalar ba'zan özida flyuorit aralaşmasi va Hg, Ai, Ag, Si, Pb, Zn, W, Sn, As minerallarni mujassam kiladi. Sr. konlari, asosan, yopiq — yer osti usulida qazib olinadi. Tomirli konlardagi ştufli boy rudalar boyitişni talab qilmaydi, bir oz kambağalroq rudalar gravitatsionflotatsion usulida surmaning 30—55%li konsentratsiyasini oliş bilan boyitiladi. Tabiatda Sr. komplekspolisulfid tarkibda uçraydigan kon turi köp; bular qatoriga misnikelsurmali Sadberi (Kanada), Norilsk (Rossiya); surmavolframli Taoan, Vosi (Xitoy); surmasimobmargimuşli Haydarkon (Qirğiziston), surmaoltinkumuşli Gravelot (JAR), Sanşayn (AQŞ) va b. Dunyodagi eng yirik surma konlari sifatida Taoan, Vosi, Sikuanşan (Xitoy), Qadamjoy (Qirğiziston), Jijikrut (Tojikiston), Sarilax, Razdolye (Rossiya), Xammimat (Jazoir), Senator (Turkiya), Çurkini (Boliviya)larni qayd qiliş mumkin. Özbekistonda esa, faqat ğarbiy hududlardagi ba'zi oltin konlarida (Kaltasoy, Kökpatos) S.r. kam uçraydi. Kuşon podşoligi davrida (1—4 a.lar) Markaziy Qizilqumdagi konlardan qazib olib qayta işlangan surmaning boşqa metallar bilan krtişmalari köp işlatilgan (yana q. Surma).

    Q.: Surma

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СУРМА РУДАЛАРИ — таркибидаги сурма саноатда фойдаланиш учун техник томондан қулай ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлган бирикма ва концентрацияларда мавжуд табиий минерал ҳосилалар. Сурма Та, Pt, Vi, Ag, In, Se элементлари каби Ер пўстида кам учрайди. Табиатда сурманинг сульфиди — антимонит (Sb2S3) анча кенг тарқалган, унда 71,4% сурма бор. С. р. баъзан Sb, Cu, Hg, Pb, Fe нинг мураккаб сульфидлари (бартьерит, жемсонит, тетраэдрит, ливингстонит ва б.), шунингдек, сурма оксидлари (сенармонтит, сервантит, стибиконит ва б.), оксихлоридли (надорит ва б.) сурма бирикмаларидан иборат. Қатламли руда таналарида сурма микдори: 1 — 10%, томирсимон руда жинсларида 3—50% (ўртача 5—20%) энг ками 1,5— 2% ни ташкил қилади. С.р. тоғ жинсларидаги дарзликларни паст трали гидротермал эритмалар билан тўлдирилиши ҳамда уларни сурма минераллари билан ўрин алмашишидан ҳосил бўлади. С.р. саноат конларининг асосий массаси генетик жиҳатдан гидротермал гурухнинг плутогенли (таркибида сурма бўлган полисульфид рудалар ва комплекслилар кўп), телетермал (монометалл антимонитли рудалар) ва вулканогенли (оксидли, оксихлоридли рудалар) синфларига мансуб. С.р. конларининг кўпчилиги телетермал генезисга эга. Саноатда бундай конларнинг, асосан, 2 тури сланецлар остидаги оҳактошларнинг кремнезем ва сурма бирикмалари билан метасоматик ўрин алмашиши натижасида ҳосил бўлган мустаҳкам катламсимон уюмлардаги қатламли тана, линза, уялар ва штокверклардан (Қадамжой, Тераксой, Жижикрут — Ўрта Осиё; Сикуаншань — Хитой) ҳамда гидротермал ўзгаришларга учраган сланецларда томирсимон ёки ўзаро кесишган кварцантимонит таркибли руда таналаридан (Раздолье, Сарилах) фойдаланилади. Ушбу тур Ср., асосан, юқори сифатли кварцантимонит таркибли монометалл рудалар бўлиб, бу полисульфид комплексли рудалар баъзан ўзида флюорит аралашмаси ва Hg, Аи, Ag, Си, Pb, Zn, W, Sn, As минералларни мужассам килади. Ср. конлари, асосан, ёпиқ — ер ости усулида қазиб олинади. Томирли конлардаги штуфли бой рудалар бойитишни талаб қилмайди, бир оз камбағалроқ рудалар гравитационфлотацион усулида сурманинг 30—55%ли концентрациясини олиш билан бойитилади. Табиатда Ср. комплексполисульфид таркибда учрайдиган кон тури кўп; булар қаторига мисникельсурмали Садбери (Канада), Норильск (Россия); сурмавольфрамли Таоань, Воси (Хитой); сурмасимобмаргимушли Ҳайдаркон (Қирғизистон), сурмаолтинкумушли Гравелот (ЖАР), Саншайн (АҚШ) ва б. Дунёдаги энг йирик сурма конлари сифатида Таоань, Воси, Сикуаншань (Хитой), Қадамжой (Қирғизистон), Жижикрут (Тожикистон), Сарилах, Раздолье (Россия), Хаммимат (Жазоир), Сенатор (Туркия), Чуркини (Боливия)ларни қайд қилиш мумкин. Ўзбекистонда эса, фақат ғарбий ҳудудлардаги баъзи олтин конларида (Калтасой, Кўкпатос) С.р. кам учрайди. Кушон подшолиги даврида (1—4 а.лар) Марказий Қизилқумдаги конлардан қазиб олиб қайта ишланган сурманинг бошқа металлар билан кртишмалари кўп ишлатилган (яна қ. Сурма).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.