Surxon-Şerobod vodiysi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 769–771-b. — ziyouz.com
Surxon-Şerobod vodiysi - Örta Osiyoning jan.dagi tog oraliği vodiysi. Asosan, Özbekistonda, şim. şarqiy qismigina Tojikistonga qaraydi. Hududining çekka qismlari baland toğlar bilan öralgan (jan. bundan mustasno), örta qismi şim.dan jan.ga nişab tekislik.
Vodiy tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Alp toğ hosil bölişi jarayonida (neogen va törtlamçi davr) qad. geologik dengiz örnida ulkan toğ tizmalari va toğ oraliği vodiylari paydo bölgan. Toğlardan oqib tuşgan daryolar özanlarini tobora kengaytirib va çuqurlaştirib borişi natijasida turli geologik davrlarga mansub tub jinslari oçila borgan, çökmalar esa akkumulyativ jinslar bilan tuldirilgan. Vodiyning hoz. morfologik tuzilişida Yerning içki (endogen) kuçlari bilan birga taşqi kuçlar — oqar suv, şamol, nuraş va h.k.ning ta'siri ham katta bölgan.
Vodiy mustaqil 2 dare vodiysi — Surxon va Şerobod vodiylaridan taşkil topgan. Har ikkala vodiy meridianal yönalişga ega. Surxon vodiysi birbiriga teng Qoratog va Töpolon vodiylari bilan boşlanadi. Hisor tizmasi muzliklaridan (bal. 4000 m çamasi) boşlanadigan bu vodiylarning uz. 100 km dan ortadi. Vodiylar boşlanişida tor bölib, tekislikka tomon kengaya boradi. Ular Krratoğ va Sarijöy qişloklaridan keyin keng tekisliklar böylab davom etib, Oqostona qişloği yonida (mutlaq bal. 5556 m) özaro tutaşadi va Surxon vodiysi nomini oladi.
Jan., janubiğarbiy yönalişda 196 km ga çözilgan Surxon vodiysi Termiz ş. yaqinida (mutlaq bal. 302 m) Amudaryo vodiysiga tutaşib ketadi. Surxon vodiysida birbiridan yaqqol ajralib turadigan 4 tagaça allyuvial terrasa (köhna qayir) bor.
Şerobod vodiysi Çakçar va Boysun toğlari tarmoqlarining tugunidan (mutlaq bal. 3700 m) boşlanadi. Arça örmonlari bilan qoplangan toğlar orasvdan Quyi Moçay kişloğigaça jan. ğarbiy yönalişda davom etadi. Şerobod vodiysi quyi tomon kengayib, avval Boysun toğlarini, söngra Şerobod Sariqamiş qator tepalarini kesib ötadi. Toğlar orasida 175 km ga çözilgan bu vodiy Şerobod ş. yaqinida (mutlaq bal. 444 m) keng tekislikka aylanadi va yana 40 km ga davom etadi.
S Ş. v.ning tekislik qismi qariyb 200 km bölib, şim.dan jan.ga tomon pasayib va kengayib boradi. Vodiyning nişabi örta qismida 1 km da 1 m, yuqori va quyi qismlarida kamroq. Vodiyning tekislik qismi ekin maydonlariga aylantirilgan.
S.Ş.v. öziga xos geografik örni, relyefi va iqiimi bilan örta Osiyoning boşqa geografik r-nlaridan birmunça farq qiladi.
Iqlimi kontinental subtropik: qişi qisqa va iliq, yozi uzoq, issiq. Relyefining xilmaxilligi tra rejimi va yoğinlar taqsimotiga keskin ta'sir körsatadi. Vodiyning eng issiq r-nlari uning jan. qismlarida. Yillik örtaça tra Şerobodda 18°, Termizda 17,4°. Özbekistondagi eng yuqori tra ham şu yerda (Termizda 49,5°) qayd qilingan. Vodiyda yuqoriga tomon havo t-rasi orta boradi: yillik örtaça tra Denovda 15,6°, Boysunning toğli qismida 14,5°. Mutlaq balandlik 1200 m dan past joylarda yanv. ning örtaça t-rasi 0° dan yuqori. Issiq kunlar S.Ş.v.da erta kelib uzoq davom etadi. Iyul oyining örtaça t-rasi tekislik qismida 28—32°, mutlaq bal. 2500 m dan yuqori toğli qismlarida bu davrda örtaça tra 17— 18° dan pasaymaydi. Yoğinning yil davomidagi taqsimlanişi relyefga, şuningdek, nam havo massalarining yönalişiga qarab turliça. Yillik örtaça yoğin vodiyning quyi qismida 130—150 mm bölsa, Denovda 360 mm, Boysunda 445 mm, Sangardakda 790 mm.
SŞ.v.ni toğlardan boşlanadigan dare va soylar suv bilan ta'minlaydi. Yirik daryolari: Surxondaryo (irmoqlari Qoratoğ, Töpolondaryo, Sangardakdaryo, Xöjaipok) va Şeroboddaryo (irmoqdari Şörob, Sayrob, Maydon). Daryolarning asosiy suv sarfi martiyun oylariga (60% dan ortiq) töğri keladi. Daryolar suv sarfini tartibga soliş maqsadida Janubiy Surxon, Uçqizil, Degrez suv omborlari barpo qilingan.
Katta zaxiralarga ega bölgan yer osti suvlari ham muhim suv manbalaridir. Hoz. vaqtda artezian suvlari va koriz quduqlari suvidan qisman qişloqlarni toza suv bilan ta'minlaşda, ekin maydonlari va çorva mollarini suğorişda foydalanilmoqda.
S.Ş. v.ning toğli va toğoldi zonalari suv bilan yetarli mikdorda ta'minlangan. Biroq keng tekislik qismida suv tanqisligi kuzatiladi. Vodiyning tabiiy geografik şaroitidagi farqlar, uning tuproqlari, hayvonot va ösimlik dunyosining geografik tarqalişida ham aks etgan. Vodiyning tekislik qismida pastdan yuqoriga tomon taqirsimon, tipik böz tuproqlar hamda qumoq, şörxok tuproq tiplari birbiri bilan örin almaşinib boradi. Yoğin kam tuşadigan bunday yerlarda yantoq, şuvoq, şöra, burgan, yulğun, turli xil efemeroid ösimliklar keng tarqalgan.
Allyuvial botqoq tuproqli daryo terrasalari va keng qayirlar, asosan, qamiş, qiyoq, qöğa, ajriq, miya kabi ötlar, tol, turanğil, jiyda, patta, yulğun kabi daraxtbutadan taşkil topgan töqaylar, çangalzorlar bilan band. Asosan, tipik böz tuproqlar keng tarqalgan adir va toğ oldi zonasida (mutlaq bal. 500—1200 m) nixatak, qaşqarbeda, betaga, qözigul, lolaqizğaldoq, ismaloq, qönğirboş, çalov, na'matak kabi turli efemeroid öt va butasimon ösimliklar ösadi. Toğli qismida böz va jigarrang tuproq turlari keng tarqalgan. Bu tuproqdarda yovvoyi arpa, kiyiköt, toğ lolasi, kavrak, sernam yerlarda qamiş, yulğun, butasimonlardan dölana, na'matak, yovvoyi bodom, olça, olma, yovvoyi tok kabilar aralaş holda ösadi. Örtaça balandlikdagi toğ zonasida (1700—1300 m) arpa, lista, yonğoq, irğay, zaranglar katta maydonlarni egallaydi. Undan yuqorisini esa subalp, alp ötloqlari egallagan.
S.Ş.v.ning xayvonot dunyosi qam xilmaxil. Böri, tulki, çiyaböri, qobon, quyon barça mintaqalarga xos. Faqat toğ va toğ oldi zonalarida uçraydigan nodir kiyik, ayiq, börsiq kabi hayvonlarning soni tobora kamayib bormoqda. Qarğa, çumçuq, çuğurçiq, söfitörğay, loyxörak, ördak, bulbul, çil, kalxat, loçin, burgut kabi quşlar vodiyning hamma joyida uçraydi. Sudraluvçilardan kaltakesaklar va ilonlar, toşbaqa; kemiruvçilardan yumronqoziq, suğur, dala siçqonlari, boşqa hayvonlardan tipratikan, jayra, baliklardan sazan, zogora baliq yaşaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРХОН-ШЕРОБОД ВОДИЙСИ - Ўрта Осиёнинг жан.даги тог оралиғи водийси. Асосан, Ўзбекистонда, шим. шарқий қисмигина Тожикистонга қарайди. Ҳудудининг чекка қисмлари баланд тоғлар билан ўралган (жан. бундан мустасно), ўрта қисми шим.дан жан.га нишаб текислик.
Водий тектоник ҳаракатлар натижасида вужудга келган. Альп тоғ ҳосил бўлиши жараёнида (неоген ва тўртламчи давр) қад. геологик денгиз ўрнида улкан тоғ тизмалари ва тоғ оралиғи водийлари пайдо бўлган. Тоғлардан оқиб тушган дарёлар ўзанларини тобора кенгайтириб ва чуқурлаштириб бориши натижасида турли геологик даврларга мансуб туб жинслари очила борган, чўкмалар эса аккумулятив жинслар билан тулдирилган. Водийнинг ҳоз. морфологик тузилишида Ернинг ички (эндоген) кучлари билан бирга ташқи кучлар — оқар сув, шамол, нураш ва ҳ.к.нинг таъсири ҳам катта бўлган.
Водий мустақил 2 даре водийси — Сурхон ва Шеробод водийларидан ташкил топган. Ҳар иккала водий меридианал йўналишга эга. Сурхон водийси бирбирига тенг Қоратог ва Тўполон водийлари билан бошланади. Ҳисор тизмаси музликларидан (бал. 4000 м чамаси) бошланадиган бу водийларнинг уз. 100 км дан ортади. Водийлар бошланишида тор бўлиб, текисликка томон кенгая боради. Улар Крратоғ ва Сарижўй қишлокларидан кейин кенг текисликлар бўйлаб давом этиб, Оқостона қишлоғи ёнида (мутлақ бал. 5556 м) ўзаро туташади ва Сурхон водийси номини олади.
Жан., жанубиғарбий йўналишда 196 км га чўзилган Сурхон водийси Термиз ш. яқинида (мутлақ бал. 302 м) Амударё водийсига туташиб кетади. Сурхон водийсида бирбиридан яққол ажралиб турадиган 4 тагача аллювиал терраса (кўҳна қайир) бор.
Шеробод водийси Чакчар ва Бойсун тоғлари тармоқларининг тугунидан (мутлақ бал. 3700 м) бошланади. Арча ўрмонлари билан қопланган тоғлар орасвдан Қуйи Мочай кишлоғигача жан. ғарбий йўналишда давом этади. Шеробод водийси қуйи томон кенгайиб, аввал Бойсун тоғларини, сўнгра Шеробод Сариқамиш қатор тепаларини кесиб ўтади. Тоғлар орасида 175 км га чўзилган бу водий Шеробод ш. яқинида (мутлақ бал. 444 м) кенг текисликка айланади ва яна 40 км га давом этади.
С Ш. в.нинг текислик қисми қарийб 200 км бўлиб, шим.дан жан.га томон пасайиб ва кенгайиб боради. Водийнинг нишаби ўрта қисмида 1 км да 1 м, юқори ва қуйи қисмларида камроқ. Водийнинг текислик қисми экин майдонларига айлантирилган.
С.Ш.в. ўзига хос географик ўрни, рельефи ва иқиими билан ўрта Осиёнинг бошқа географик р-нларидан бирмунча фарқ қилади.
Иқлими континентал субтропик: қиши қисқа ва илиқ, ёзи узоқ, иссиқ. Рельефининг хилмахиллиги тра режими ва ёғинлар тақсимотига кескин таъсир кўрсатади. Водийнинг энг иссиқ р-нлари унинг жан. қисмларида. Йиллик ўртача тра Шерободда 18°, Термизда 17,4°. Ўзбекистондаги энг юқори тра ҳам шу ерда (Термизда 49,5°) қайд қилинган. Водийда юқорига томон ҳаво т-раси орта боради: йиллик ўртача тра Деновда 15,6°, Бойсуннинг тоғли қисмида 14,5°. Мутлақ баландлик 1200 м дан паст жойларда янв. нинг ўртача т-раси 0° дан юқори. Иссиқ кунлар С.Ш.в.да эрта келиб узоқ давом этади. Июль ойининг ўртача т-раси текислик қисмида 28—32°, мутлақ бал. 2500 м дан юқори тоғли қисмларида бу даврда ўртача тра 17— 18° дан пасаймайди. Ёғиннинг йил давомидаги тақсимланиши рельефга, шунингдек, нам ҳаво массаларининг йўналишига қараб турлича. Йиллик ўртача ёғин водийнинг қуйи қисмида 130—150 мм бўлса, Деновда 360 мм, Бойсунда 445 мм, Сангардакда 790 мм.
СШ.в.ни тоғлардан бошланадиган даре ва сойлар сув билан таъминлайди. Йирик дарёлари: Сурхондарё (ирмоқлари Қоратоғ, Тўполондарё, Сангардакдарё, Хўжаипок) ва Шерободдарё (ирмоқдари Шўроб, Сайроб, Майдон). Дарёларнинг асосий сув сарфи мартиюнь ойларига (60% дан ортиқ) тўғри келади. Дарёлар сув сарфини тартибга солиш мақсадида Жанубий Сурхон, Учқизил, Дегрез сув омборлари барпо қилинган.
Катта захираларга эга бўлган ер ости сувлари ҳам муҳим сув манбаларидир. Ҳоз. вақтда артезиан сувлари ва кориз қудуқлари сувидан қисман қишлоқларни тоза сув билан таъминлашда, экин майдонлари ва чорва молларини суғоришда фойдаланилмоқда.
С.Ш. в.нинг тоғли ва тоғолди зоналари сув билан етарли микдорда таъминланган. Бироқ кенг текислик қисмида сув танқислиги кузатилади. Водийнинг табиий географик шароитидаги фарқлар, унинг тупроқлари, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсининг географик тарқалишида ҳам акс этган. Водийнинг текислик қисмида пастдан юқорига томон тақирсимон, типик бўз тупроқлар ҳамда қумоқ, шўрхок тупроқ типлари бирбири билан ўрин алмашиниб боради. Ёғин кам тушадиган бундай ерларда янтоқ, шувоқ, шўра, бурган, юлғун, турли хил эфемероид ўсимликлар кенг тарқалган.
Аллювиал ботқоқ тупроқли дарё террасалари ва кенг қайирлар, асосан, қамиш, қиёқ, қўға, ажриқ, мия каби ўтлар, тол, туранғил, жийда, патта, юлғун каби дарахтбутадан ташкил топган тўқайлар, чангалзорлар билан банд. Асосан, типик бўз тупроқлар кенг тарқалган адир ва тоғ олди зонасида (мутлақ бал. 500—1200 м) ныхатак, қашқарбеда, бетага, қўзигул, лолақизғалдоқ, исмалоқ, қўнғирбош, чалов, наъматак каби турли эфемероид ўт ва бутасимон ўсимликлар ўсади. Тоғли қисмида бўз ва жигарранг тупроқ турлари кенг тарқалган. Бу тупроқдарда ёввойи арпа, кийикўт, тоғ лоласи, каврак, сернам ерларда қамиш, юлғун, бутасимонлардан дўлана, наъматак, ёввойи бодом, олча, олма, ёввойи ток кабилар аралаш ҳолда ўсади. Ўртача баландликдаги тоғ зонасида (1700—1300 м) арпа, листа, ёнғоқ, ирғай, заранглар катта майдонларни эгаллайди. Ундан юқорисини эса субальп, альп ўтлоқлари эгаллаган.
С.Ш.в.нинг хайвонот дунёси қам хилмахил. Бўри, тулки, чиябўри, қобон, қуён барча минтақаларга хос. Фақат тоғ ва тоғ олди зоналарида учрайдиган нодир кийик, айиқ, бўрсиқ каби ҳайвонларнинг сони тобора камайиб бормоқда. Қарға, чумчуқ, чуғурчиқ, сўфитўрғай, лойхўрак, ўрдак, булбул, чил, калхат, лочин, бургут каби қушлар водийнинг ҳамма жойида учрайди. Судралувчилардан калтакесаклар ва илонлар, тошбақа; кемирувчилардан юмронқозиқ, суғур, дала сичқонлари, бошқа ҳайвонлардан типратикан, жайра, баликлардан сазан, зогора балиқ яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.