Surxon-Şerobod vodiysi

Surxon-Şerobod vodiysi — Örta Osiyoning janubidagi toğlar oraliği vodiysi. Uning katta qismi Özbekistonning Surxondaryo viloyati hududida, faqat şimoli-şarqiy çekkasi Tojikistonda joylaşgan. Vodiy janubdan taşqari barça tomondan baland toğlar bilan öralgan, örta qismi esa şimoldan janubga qarab pasayib boruvçi tekislikdan iborat.

ÖzME'ga köra, vodiy tektonik harakatlar natijasida, neogen va törtlamçi davrlardagi Alp toğ hosil bölişi jarayonida qadimgi dengiz örnida paydo bölgan. Toğlardan tuşgan daryolar özanlarini kengaytirib va çuqurlaştirib, turli davrlarga mansub tub jinslarni oçgan, pastqam joylar esa yotqiziqlar bilan töla borgan. Bugungi relyefning şakllanişida Yerning içki kuçlari bilan bir qatorda oqar suv, şamol va nuraş kabi taşqi omillar ham katta rol öynagan.

Vodiy ikki mustaqil daryo vodiysining qöşilişidan iborat bölib, ikkalasi ham meridian yönalişida çözilgan. Surxon vodiysi Hisor tizmasi muzliklaridan boşlanadigan Qoratoğ va Töpolon vodiylarining tutaşişidan hosil bölib, janubi-ğarbga 196 km davom etadi va Termiz yaqinida Amudaryo vodiysiga qöşilib ketadi. Unda bir-biridan yaqqol ajralib turadigan törttagaça allyuvial terrasa bor. Şerobod vodiysi Çaqçar va Boysun toğlari tarmoqlari tutaşgan joydan boşlanib, arça örmonli toğlar orasida 175 km ga çöziladi, Şerobod şahri yaqinida keng tekislikka çiqadi va yana 40 km çamasi davom etadi. ÖzME'ga köra, vodiyning tekislik qismi qariyb 200 km uzunlikka ega va asosan ekin maydonlariga aylantirilgan.

ÖzME vodiy iqlimini kontinental subtropik deb tavsiflaydi: qişi qisqa va iliq, yozi uzoq va issiq. Eng issiq hududlar janubda joylaşgan; yillik örtaça harorat Şerobodda 18°, Termizda 17,4° atrofida. Özbekistonda qayd etilgan eng yuqori harorat — 49,5° ham Termizda kuzatilgan. Balandlik ortişi bilan harorat pasayadi: Denovda yillik örtaça harorat 15,6°, Boysunning toğli qismida 14,5°. Yoğin miqdori ham relyefga boğliq: vodiyning quyi qismida yiliga 130–150 mm yoğin tuşsa, Denovda 360 mm, Boysunda 445 mm, Sangardakda esa 790 mm ga yetadi.

Vodiy toğlardan boşlanadigan daryo va soylar hisobiga suv bilan ta'minlanadi. Asosiy daryolar — Surxondaryo (irmoqlari: Qoratoğ, Töpolondaryo, Sangardakdaryo, Xöjaipok) va Şeroboddaryo (Şörob, Sayrob, Maydon irmoqlari bilan). Daryolar suvining 60 foizdan ortiği mart — iyun oylariga töğri keladi. Suv sarfini tartibga soliş uçun Janubiy Surxon, Uçqizil va Degrez suv omborlari qurilgan. Yer osti suvlari, artezian quduqlar va korizlardan ham aholini içimlik suvi bilan ta'minlaş va suğorişda foydalaniladi. ÖzME'ga köra, toğli va toğ oldi qismlarda suv yetarli, keng tekislikda esa suv tanqisligi seziladi.

Tekislik qismida taqirsimon va tipik böz tuproqlar, qumoq hamda şörxok yerlar almaşinib keladi; bu yerlarda yantoq, şuvoq, şöra, yulğun va efemer ösimliklar ösadi. Daryo terrasalari va qayirlarda qamiş, qiyoq, ajriq, tol, turanğil va jiydadan iborat töqaylar bor. Adir va toğ oldi zonasida (500–1200 m) turli efemeroid ötlar va butalar, toğli qismda böz va jigarrang tuproqlarda dölana, na'matak, yovvoyi bodom, olça va olma uçraydi. Örta toğ zonasida arça, pista, yonğoq va zarang katta maydonlarni egallaydi, undan yuqorida subalp va alp ötloqlari joylaşgan.

ÖzME'ga köra, böri, tulki, çiyaböri, qobon va quyon vodiyning barça mintaqalarida uçraydi. Toğ va toğ oldi zonalaridagi kiyik, ayiq va börsiq kabi hayvonlarning soni kamayib bormoqda. Quşlardan çil, kalxat, loçin, burgut, bulbul va ördaklar, sudraluvçilardan kaltakesak, ilon va toşbaqa yaşaydi; daryolarda sazan va boşqa baliqlar bor.