Suv

Suv SUV, vodorod oksid, H2O — vodorod (11,19%) va kislorod (88,81%)dan iborat eng sodda kimyoviy birikma. S. rangsiz, hidsiz suyuklik (qalin qatlamda zangori rangli). Mol. m. 18,0160. Yerning geologik tuzilişi tarixi va unda xayotning paydo bulişi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va obhavoning şakllanişida S. muhim ahamiyatga ega. Heç qanday tirik organizm S.siz hayot keçira olmaydi. S. qişloq xöjaligi va sanoatdagi barça texnologik jarayonlarning zaruriy qismidir.

S. tabiatda keng tarqalgan. Yer yuzining qariyb 3/4 qismini taşkil qiladi. Gidrosfera — okeanlar, dengizlar, köllar, S.havzalari, daryolar, Yer osti S.lari, tuproklar namini öz içiga olgan Yerning suvli pusti 1,4— 1,5 mlrd. km3 ni taşkil etadi. Atmosferada S. buğ, tuman, budut, yomğir, qor holatida buladi. Quruqlikning 10% ga yaqin qismi muz bilan qoplangan. Litosferayaa gidrosferadagiga yaqin mikdorda, ya'ni 1—1,3 mlrd. km3 S. bor. Yer mantiyasida ulkan mikdorda (13—15 mlrd. km3) S. bor. Barça tirik organizmlardagi S. Yer yuzidagi daryolar S.ining yarmiga teng. Yerdagi hamma S. birbiri bilan va atmosfera, litosfera, biosferadagi S. bilan uzaro ta'sirda böladi (q. Suv aylanşii).

Tabiiy şaroitda S. tarkibida doimo erigan tuzlar, gazlar va organik moddalar böladi. Ular miqdori S.ning hosil bölişiga va şaroitiga boğliq. S.dagi tuz konsentratsiyasi 1 g/kg gaça bölsa — çuçuk, 25 g/kg gaçasi — tu zli, undan yukrrisi — şur S. deyiladi. Yoğin Si, çuçuk, köl va dare Si kam mineralli böladi. Okean S.ining şörligi 35 g/kg ga yaqin, dengizniki kamroq, çuçuk S.da N SO», Sa2Q va Mg2Q ionlari köproq. S.ning mineralligi oşgan sari S O , C1~, NaQ va KQ ionlarining konsentratsiyasi köpayib boradi.

Tabiiy S.da erigan gazlar — azot, kislorod, karbonat angidrid, asl gazlar, ba'zan, vodorod sulfid, uglevodlar bölişi mumkin. S.da organik moddalar konsentratsiyasi oz — darelarda örtaça 20 mg/l, Yer osti Sida yanada oz, okean Sida esa 4 mg/l.

Vodorodning 2 ta barkaror izotopi ('N va 2N) va kislorodning 3 ta izotopi (|6O, O17, |8O) borligi tufayli 9 ta turliça izotopli S ma'lum. Yerdagi barça S.da tarkibida vodorodning izotopi — tritiy (3N) bölgan 13 — 20 kg «öta oğir» S. bor (q. Oğir suv).

S. keng tarqalganligi va uning insonlar hayotidagi ahamiyati kattaligi tufayli qadimdan hayot manbai ğisoblanadi. Qad. dunyo faylasuflari fikriça, S. hayot uçun zarur bölgan 4 unsurning biridir (olov, havo, tuproq qatori). Şu bilan birga S. sovuqlik va namlik eltuvçisi deb ham qaralgan. 18-a. oxirigaça S.ni individual kimyoviy element deb kelindi. 1781—82 y.larda ingliz olimi G. Kavendiş Sni ilk bor vodorod va kislorod aralaşmasini elektr uçquni bilan portlatib sintez qilgan. 1783 y.da fransuz olimi A. Lavuazye bu tajribani takrorlab, S.ning vodorod va kisloroddan tarkib topganligini tasdiqladi. 1772 i. fransuz fizigi Delyuk S.ning maksimal ziçligi 4°da bölişini aniqladi. S.ning muhim fizikkimyoviy xossalari 1jadvalda berilgan.

S. — universal erituvçi. Unda gazlar yaxşi erişş. S. elektrolit bölganligidan köpgina kislota, asos va tuzlarni eritadi. S.ning özi ham yaxşi eruvçan modda. Vodorod bilan kislorod qöşilib suv hosil bölişida issiklik ajralib çiqadi. 2H2+O2=2H3O reaksiyasi 300° tragaça juda sekin boradi. 550° da portlaş yuz beradi.

S. — nihoyatda baraqaror birikma. S. molekulalari 1000°dan yuqori trada nihoyatda oz darajada vodorod va kislorodga ajraladi (termik dissotsiatsiya). 2000°da S.ning termik parçalanişi 1,8%ga, 3092°da 13%ga, 5000°da 100% ga yetadi. S. ultrabinafşa nurlar (fotodissotsiatsiya) yoki radioaktiv nurlar (radioliz) ta'sirida ham parçalanadi. S. radioaktiv parçalanganda H2 va O2 dan taşkari vodorod peroksid xamda bir qator erkin radikallar hosil böladi. S. birikiş va parçalaniş reaksiyalariga kirişadi, kimyoviy reaksiyalarda iştirok etadi. Suv öziga xos ğayrioddiy (anomal) xossalarga ega: sirt tarangligi yuqori, qovuşoqligi kiçik, suyuqlaniş va qaynaş t-rasi yuqori, suyuq holatdagi ziçligi qattiq holatidagidan katta. Q4°dan yuqori trada ham, undan pastda ham S.ning ziçligi 1000 kg/m3 dan past böladi. Bu hodisa S.ning ziçlik anomaliyasi deb ataladi. Toza S.ning soliştirma issiklik siğimi barça suyuq va qattiq moddalarnikidan katta (4,18 JĞg); demak, 1 g S.ni G isitiş uçun boşqa moddalarni isitişga sarflanadigan issiqlikka nisbatan köproq issiklik talab qilinadi. Bu S.ning issiqlik siğimi anomaliyasi deb ataladi. Toza S.ni ehtiyotkorlik bilan astasekin sovitib borilsa, u Sdan past trada ham (—33°ga qadar) muzlamasligi mumkin, Bunday «öta sovigan» S. barkaror bölmaydi; uni silkitilsa yoki içiga biror kristall taşlansa, darxrl muzlab krladi. Şuningdek, toza S.ni astasekin «öta isitiş» (Q27°ga qadar) ham mumkinligi aniklangan. Öta isitilgan S. ham barqaror bölmaydi; bir oz çayqatilsa, bunday S. juda köp mikdorda buğ hosil qilib qayiaydi. Suv molekulasi 2 ta vodorod va I ta kislorod atomidan tarkib topib, boğlar orasidagi burçak 104,5°. Kislorod atomi atrofidagi elektronlarning nosimmetrik taqsimlanişi natijasida elektron buluti manfiy elektr zaryadining markazi kislorod atomining musbat zaryadi markaziga mos kelmaydi. Natijada suv molekulasidagi katta elektrik dipol momenti vujudga keladi. Bu esa suvning qutblaniş xossasini namoyon qiladi.

Qutblangan suv molekulasi qutblangan moddalarni yaxşi, qutblanmagan moddalarni esa oz eritadi. Suvga bölgan moyilligiga qarab, funksional guruxlar: gidrofil (suvga tortiluvçi), suv bilan yaxşi solvatlanadigan, gidrofob (suvdan krçadigan) va difil tuzilişlarga ega böladi.

S. — keng işlatiladigan modda. S. kislorod, vodorod, işqor, nitrat kislota, spirt, aldegid, söndirilgan ohak va b. köpgina kimyoviy mahsulotlar işlab çiqariş.da iştirok etadigan kimyoviy reagentdir. S. boğlovçi materiallar uçun zarur komponent. Kaynatiş, eritiş, suyultiriş, kristallaş uçun texnologik komponent sifatida köpgina işlab çiqariş. jarayonlarida işlatiladi. Texnikada elektr va issikdik eltuvçi, buğ maşinalarida iş jismi, bosim uzatuvçi sifatida qöllanadi.

Organizmdagi S. barça ösimliklar, tirik organizmlar va mikroorganizmlarda moddalar almaşinuvi uçun zarur asosiy vosita, şuningdek, bir qança kimyoviy fermentativ reaksiyalarning substrati hisoblanadi.

Fotosintez jarayonida S. karbonat angidrid bilan birgalikda organik moddalar hosil bölişida qatnaşadi va şu bilan birga Yerda tirik organizmlar hosil bölişi vositasi hisoblanadi. S. töqimalar faoliyatini, oziq moddalar va almaşinuv mahsulotlari (qon, limfa, ösimliklar şarbati)ning singişini, fizik termoregulyatsiyani va hayot faoliyatiga tegişli boşqa jarayonlarni ta'minlaydi. Organizmlarda juda kup mikdorda S. böladi. Odam tanasidagi barça suyuklik va töqimalar tarkibida massasiga nisbatan 65% çamasida S. böladi. Odam oçlikka bir oydan ortiqroq çidaşi mumkin, lekin S. sizlikka bir neça kundan ortiq çiday olmaydi. S.da organizmning yaşaşi uçun zarur bölgan organik va anorganik moddalar eriydi.

Odamning S.ga bölgan fiziologik ehtiyoji, iqlim şaroitiga qarab, sutkasiga 3—6 l ni taşkil etadi.

Sanitariya va xöjalikrözğor ehtiyojlari uçun kup mikdorda S. talab kilinadi. S. markazlaşgan sistemadan yetarli mikdorda berilgan takdirdagina yuvindi va çiqindilarni S. kanalizatsiyasi yordamida okizib yuboriş mumkin. Aholi yaşaydigan joylarning sanitariya madaniyati S. bilan ta'minlaniş darajasiga qarab belgilanadi (kişi.boşiga sutkasiga l hisobida). Aholining soğliği va sanitariya yaşaş şaroitlariga bevosita yoki bil vosita salbiy ta'sir etişi xavfining oldini olişda S.dagi kimyoviy moddalarning eng katta belgilangan mikdorda bölişi, ilmiy asoslangan gigiyena normativlari muhim ahamiyatga ega.

Aholi iste'mol qiladigan S. epidemiologik jihatdan xavfsiz bölişi kerak. S.da kasallik qözğatadigan bakteriyalar va viruslar bölmasligi lozim.

Ad.: Egamberdiyev R., Inson va suv, T., 1971, Rahimov H. R., Anorganik ximiya, T., 1984. Axmetov N. S, Obşaya i neorganiçeskaya ximiya, M, 1998; Yegorov A. S.,Aminova G. X., Ekspress kurs neorganiçeskoy i organiçeskoy ximii, Rostov na-Donu, 2002.

Sobirjon Aminov.