Suv aylanişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 642-b. — ziyouz.com
Suv aylanişi SUV AYLANIŞI, namlik aylanişi — suvning Yer geografik qobiğida uzluksiz köçiş jarayoni. Köpinça, uning fazoviy özgarişlari bilan birga kuzatiladi. Asosan, suvning buğlanişi (rayemga q.), suv bugining masofaga köçişi (8), uning kondensatsiyalanişi, bulutlarning yoğin şaklida tuşişi (2, 3), tuşgan yoğin suvining yerdan sizib ötişi (5) — infiltratsiyasi va suvning oqib tuşişidan (6, 7) tarkib topgan. Suv havza, tuproq va ösimliklar yuzasidan buğlanib atmosferaga suv buği şaklida kötariladi. Atmosferada suv buği turbulentli diffuziya vositasida yuqoriga tarqaladi va havo oqimi yordamida Yer ustining bir joyidan boşqa joylariga köçadi. Nam havo t-rasining pasayişi natijasida suv buği ham adiabatik (q. Adiabatik jarayon), ham issiklikni qaytarişi natijasida suyuq yoki qattiq holatga ötib kondensatsiyalanadi; budut va tumanlar hosil böladi. Suv buğining kondensatsiyalanişi qisman Yer usti gidrometeorlarining paydo bölişiga olib keladi. Şuningdek, bulutlar havo oqimlari orqali ham köçiriladi. Suv Yer yuzasiga bulutlardan yoğin şaklida tuşib yana buğlanadi va h.k. Bunda quruqgtikxa tuşgan suvning bir qismi havzalarga oqib tuşadi. Issiqlikning aylanişi va atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi bilan birga S.a. asosiy iqlim hosil qiluvçi jarayonlardan biridir. Yer yuzidan suvning umumiy mikdori hoz. geologik va tarixiy davrda özgarmay qoladi; bunda Dunyo okeanining sathi va atmosferaning örtaça nam saklaşi ham özgarmaydi. Bu, demak, butun Yer şari uçun uzoq davr davomidagi yoğinlar buğlanişiga tengdir. Yerga bir yilda örtaça tuşadigan yoğin miqdori qatlami bal. 1000 mm, ya'ni 511 ming km3 ga teng (taxm. Qora dengizdagi suv miqdoridan 7 marta ziyod). Bu miqdorning 21% (108 ming km3) quruqlikka tuşadi va 79% (403 ming km3) okeanlarga yoğadi. Barça yoğinlarning deyarli yarmisi şu kabining 20° va j.k.ning 20° orasida tuşadi. Ikkita qutbiy zonalarga jami yoğinning atigi 4% töğri keladi. Dunyo okeani uçun buğlaniş yoğinlar miqdoridan köp, quruqlik uçun esa — kam. Dunyo okeani yuzasidan yiliga örtaça 1250 mm (450 ming km3) qalinlikdagi suv qatlami buğlanadi, şundan 1120 mm okeanga yoğin şaklida qaytib keladi va 130 mm — quruqlikdan oqib tuşadi. Yiliga quruqlik yuzasidan örtaça 410 mm (61 ming km3) suv qatlami buğlanadi, yoğin esa quruqlikka 720 mm miqdorda tuşadi. Buğlanişdan taşqari quruklik oqib tuşiş orqali 310 mm (47 ming km3) suv yöqotadi (bu esa Qora dengizdagi suvning miqdoridan 'Ğ2 marta köproq). Yerning ayrim mintaqa va oblastlari uçun S.a. tarkibini taşkil etuvçilarning nisbati örtaça şaroitlardan keskin farklanişi mumkin. Yoğinlarning umumiy mikdori buğlanişdan ança köp yoki kam bölgan oblastlar mavjud. Okeanlar yuzasidan buğlangan suv yoğin şaklida nafaqat okeanlarga, balki suv buği havo oqimi bilan köçirilgan materik ustiga ham tuşadi. Quruklikka suv şaklida yoğadigan yoğinlar asosiy qismining kelib çiqişi okean bilan boğliq. Quruqlikka yoğib va yana buğlanib, uşbu suv takroran şu materik yoki materik oblastiga yoğişi mumkin (içki S.a.). Içki S. a. barça yoğinlar miqdorining ayrim qismini taşkil qiladi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ АЙЛАНИШИ, намлик айланиши — сувнинг Ер географик қобиғида узлуксиз кўчиш жараёни. Кўпинча, унинг фазовий ўзгаришлари билан бирга кузатилади. Асосан, сувнинг буғланиши (раемга қ.), сув бугининг масофага кўчиши (8), унинг конденсацияланиши, булутларнинг ёғин шаклида тушиши (2, 3), тушган ёғин сувининг ердан сизиб ўтиши (5) — инфильтрацияси ва сувнинг оқиб тушишидан (6, 7) таркиб топган. Сув ҳавза, тупроқ ва ўсимликлар юзасидан буғланиб атмосферага сув буғи шаклида кўтарилади. Атмосферада сув буғи турбулентли диффузия воситасида юқорига тарқалади ва ҳаво оқими ёрдамида Ер устининг бир жойидан бошқа жойларига кўчади. Нам ҳаво т-расининг пасайиши натижасида сув буғи ҳам адиабатик (қ. Адиабатик жараён), ҳам иссикликни қайтариши натижасида суюқ ёки қаттиқ ҳолатга ўтиб конденсацияланади; будут ва туманлар ҳосил бўлади. Сув буғининг конденсацияланиши қисман Ер усти гидрометеорларининг пайдо бўлишига олиб келади. Шунингдек, булутлар ҳаво оқимлари орқали ҳам кўчирилади. Сув Ер юзасига булутлардан ёғин шаклида тушиб яна буғланади ва ҳ.к. Бунда қуруқгтикха тушган сувнинг бир қисми ҳавзаларга оқиб тушади. Иссиқликнинг айланиши ва атмосферанинг умумий циркуляцияси билан бирга С.а. асосий иқлим ҳосил қилувчи жараёнлардан биридир. Ер юзидан сувнинг умумий микдори ҳоз. геологик ва тарихий даврда ўзгармай қолади; бунда Дунё океанининг сатҳи ва атмосферанинг ўртача нам саклаши ҳам ўзгармайди. Бу, демак, бутун Ер шари учун узоқ давр давомидаги ёғинлар буғланишига тенгдир. Ерга бир йилда ўртача тушадиган ёғин миқдори қатлами бал. 1000 мм, яъни 511 минг км3 га тенг (тахм. Қора денгиздаги сув миқдоридан 7 марта зиёд). Бу миқдорнинг 21% (108 минг км3) қуруқликка тушади ва 79% (403 минг км3) океанларга ёғади. Барча ёғинларнинг деярли ярмиси шу кабининг 20° ва ж.к.нинг 20° орасида тушади. Иккита қутбий зоналарга жами ёғиннинг атиги 4% тўғри келади. Дунё океани учун буғланиш ёғинлар миқдоридан кўп, қуруқлик учун эса — кам. Дунё океани юзасидан йилига ўртача 1250 мм (450 минг км3) қалинликдаги сув қатлами буғланади, шундан 1120 мм океанга ёғин шаклида қайтиб келади ва 130 мм — қуруқликдан оқиб тушади. Йилига қуруқлик юзасидан ўртача 410 мм (61 минг км3) сув қатлами буғланади, ёғин эса қуруқликка 720 мм миқдорда тушади. Буғланишдан ташқари қуруклик оқиб тушиш орқали 310 мм (47 минг км3) сув йўқотади (бу эса Қора денгиздаги сувнинг миқдоридан ‘Ғ2 марта кўпроқ). Ернинг айрим минтақа ва областлари учун С.а. таркибини ташкил этувчиларнинг нисбати ўртача шароитлардан кескин фаркланиши мумкин. Ёғинларнинг умумий микдори буғланишдан анча кўп ёки кам бўлган областлар мавжуд. Океанлар юзасидан буғланган сув ёғин шаклида нафақат океанларга, балки сув буғи ҳаво оқими билан кўчирилган материк устига ҳам тушади. Қурукликка сув шаклида ёғадиган ёғинлар асосий қисмининг келиб чиқиши океан билан боғлиқ. Қуруқликка ёғиб ва яна буғланиб, ушбу сув такроран шу материк ёки материк областига ёғиши мумкин (ички С.а.). Ички С. а. барча ёғинлар миқдорининг айрим қисмини ташкил қилади.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.