Suv muhofaza örmonlari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 648–649-b. — ziyouz.com
Suv muhofaza örmonlari - suv manbalari va havzalarini ifloslaniş va loyqa bosişdan saklaş, suv zaxiralarini köpaytiriş, ularning muntazam töyinişini ta'minlaşga xizmat qiladigan tabiiy va maxsus barpo etilgan örmonzorlar. S.m.ö. şuningdek, suvni tartibga soliş va tuproqni himoya qiliş vazifasini ham bajaradi; tuproqni şamol va suv eroziyasidan saklaydi; şamol tezligini pasaytiradi, namlikning tuproq ostiga ötişini kuçaytiradi; selnpng oddini oladi; tuproq eroziyasi mahsulotlarini uşlab qolib, havo va suvni tozalaydi. S.m.ö. suv oqimi özgaruvçanligini kamaytiradi; bu bilan gidrotexnika inşootlari va GESlarning muntazam işlaşiga, şahar va aholi punktlarini içimlik suv bilan, qişloq xöjaligi.ni suğoriş suvi bilan barqaror ta'minlaşga imkon beradi. S.m.ö. 1 guruh örmonlariga kiritiladi. Örta Osiyo hududida asosiy daryolarning oqimi toğlarda hosil böladi, şu sababli toğ örmonlarining ahamiyati, ayniqsa, katta. Ösimliklar va köp mikdorda nam singdiradigan xazon töşamalarigina toğlarga yoğadigan yoğinlarni, ayniqsa jala yomğirlarini tutib qolişi mumkin. Tajribalarda suv havzasi maydonida daraxtzorlarning 10% köpayişi oqimni 12—17 mm orttirişi aniklangan. Örta Osiyo toğlarida örmonlar kam: toğlarning örmonlar bilan qoplaniş darajasi 2,47%, jumladan, Özbekistonda 2%, Qirğizistonda 4,2%, Tojikistonda 1,8%, Turkmanistonda 0,8%, Jan. Qozoğistonda 2,5% ni taşkil etadi. Şuning uçun ham bu mintaqada örmonlarni muhofaza qiliş va yangi örmonzorlar barpo etiş masalasi juda katta ahamiyatga ega. 1880 y.da Samarqand (Omonqöton)da N.I.Korolkov, 1889 y.da Toşkent viloyati (Oqtoş)da S.Yu.Rauner birinçi marta Örta Osiyodagi toğ yon bağirlarida örmonzorlar taşkil etişga asos soldilar. Bu örmonzorlar hozir ham mavjud. Arça, pista, yonğoq, bodom, qora arça va b. toğlardagi asosiy daraxtlar hisoblanadi. Ekologik ahamiyati katta bölgan arçazorlar bal. 1200 dan 3000 m gaça bölgan toğlarda ösadi. Örta Osiyoda tabiiy arçazorlar 492,8 ming ga dan ortiq, jumladan, Özbekistonda 192,5 ming ga, Qirğizistonda 151,8 ming ga, Tojikistonda 124,7 ming ga, Turkmanistonda 23,8 ming ga maydonni, toğ yon bağirlarida ekilgan arçazorlar 5000 ga dan ziyod maydonni egallaydi.
Örmon daraxtlari köçatlari maxsus köçatxonalarda yetiştiriladi. Toğ yon bağirlarida terassalar tayyorlaş, köçatlar ötqaziş uçun maşina va mexanizmlar kompleksi keng qöllaniladi.
Toe örmonzorlarini muhofaza qiliş va kengaytirişda qöriqxonalarning ahamiyati katta (q. Zomin toğörmon davlat qöriqxonasi, Nurota davlat qöriqxonasi). Ihota daraxtzorlari daryo yoqalarida, yirik magistral kanallar (Jan. Mirzaçöl, Katta Farğona, Qarşi, AmuBuxoro maşina kanali, Qoraqum va h.k.), xöjaliklararo va xöjalik kanallari böyida, suv omborlari (Qayroqqum, Kattaqörğon, Jan. Surxon, Çorvoq, Tuyaböğiz va b.) atroflarida taşkil qilingan. Qirğoq böylari va qayirlarda, asosan, jiyda, terak, tol, qayrağoç va b. ekiladi.
Ad.:Xanazarov A.A., Molderf B.C., Texnologiçeskiye osnovi sozdaniya zaşitnix lesnix nasajdeniy v gorax, T., 1988.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ МУҲОФАЗА ЎРМОНЛАРИ - сув манбалари ва ҳавзаларини ифлосланиш ва лойқа босишдан саклаш, сув захираларини кўпайтириш, уларнинг мунтазам тўйинишини таъминлашга хизмат қиладиган табиий ва махсус барпо этилган ўрмонзорлар. С.м.ў. шунингдек, сувни тартибга солиш ва тупроқни ҳимоя қилиш вазифасини ҳам бажаради; тупроқни шамол ва сув эрозиясидан саклайди; шамол тезлигини пасайтиради, намликнинг тупроқ остига ўтишини кучайтиради; селнпнг оддини олади; тупроқ эрозияси маҳсулотларини ушлаб қолиб, ҳаво ва сувни тозалайди. С.м.ў. сув оқими ўзгарувчанлигини камайтиради; бу билан гидротехника иншоотлари ва ГЭСларнинг мунтазам ишлашига, шаҳар ва аҳоли пунктларини ичимлик сув билан, қишлоқ хўжалиги.ни суғориш суви билан барқарор таъминлашга имкон беради. С.м.ў. 1 гуруҳ ўрмонларига киритилади. Ўрта Осиё ҳудудида асосий дарёларнинг оқими тоғларда ҳосил бўлади, шу сабабли тоғ ўрмонларининг аҳамияти, айниқса, катта. Ўсимликлар ва кўп микдорда нам сингдирадиган хазон тўшамаларигина тоғларга ёғадиган ёғинларни, айниқса жала ёмғирларини тутиб қолиши мумкин. Тажрибаларда сув ҳавзаси майдонида дарахтзорларнинг 10% кўпайиши оқимни 12—17 мм орттириши аникланган. Ўрта Осиё тоғларида ўрмонлар кам: тоғларнинг ўрмонлар билан қопланиш даражаси 2,47%, жумладан, Ўзбекистонда 2%, Қирғизистонда 4,2%, Тожикистонда 1,8%, Туркманистонда 0,8%, Жан. Қозоғистонда 2,5% ни ташкил этади. Шунинг учун ҳам бу минтақада ўрмонларни муҳофаза қилиш ва янги ўрмонзорлар барпо этиш масаласи жуда катта аҳамиятга эга. 1880 й.да Самарқанд (Омонқўтон)да Н.И.Корольков, 1889 й.да Тошкент вилояти (Оқтош)да С.Ю.Раунер биринчи марта Ўрта Осиёдаги тоғ ён бағирларида ўрмонзорлар ташкил этишга асос солдилар. Бу ўрмонзорлар ҳозир ҳам мавжуд. Арча, писта, ёнғоқ, бодом, қора арча ва б. тоғлардаги асосий дарахтлар ҳисобланади. Экологик аҳамияти катта бўлган арчазорлар бал. 1200 дан 3000 м гача бўлган тоғларда ўсади. Ўрта Осиёда табиий арчазорлар 492,8 минг га дан ортиқ, жумладан, Ўзбекистонда 192,5 минг га, Қирғизистонда 151,8 минг га, Тожикистонда 124,7 минг га, Туркманистонда 23,8 минг га майдонни, тоғ ён бағирларида экилган арчазорлар 5000 га дан зиёд майдонни эгаллайди.
Ўрмон дарахтлари кўчатлари махсус кўчатхоналарда етиштирилади. Тоғ ён бағирларида терассалар тайёрлаш, кўчатлар ўтқазиш учун машина ва механизмлар комплекси кенг қўлланилади.
Toe ўрмонзорларини муҳофаза қилиш ва кенгайтиришда қўриқхоналарнинг аҳамияти катта (қ. Зомин тоғўрмон давлат қўриқхонаси, Нурота давлат қўриқхонаси). Иҳота дарахтзорлари дарё ёқаларида, йирик магистрал каналлар (Жан. Мирзачўл, Катта Фарғона, Қарши, АмуБухоро машина канали, Қорақум ва ҳ.к.), хўжаликлараро ва хўжалик каналлари бўйида, сув омборлари (Қайроққум, Каттақўрғон, Жан. Сурхон, Чорвоқ, Туябўғиз ва б.) атрофларида ташкил қилинган. Қирғоқ бўйлари ва қайирларда, асосан, жийда, терак, тол, қайрағоч ва б. экилади.
Ад.:Ханазаров А.А., Мольдерф B.C., Технологические основы создания защитных лесных насаждений в горах, Т., 1988.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.