Suv resurslari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 654–655-b. — ziyouz.com
Suv resurslari - foydalaniş uçun yaroqli bölgan yer usti, yer osti suvlari va tuprokdagi nam zaxiralari. Sr. asriy (yer usti katlamlari, Qutb va baland toğ muzliklari, yirik köllar va şu kabida töplangan çuçuk suvlar) va qayta tiklanadigan (dare oqimlari, yer osti suvlarining özgaruvçan va dinamik zaxiralari, köllar hajmining bir qismi va b.) turlarga bölinadi. S.r. denganda suv obyektlari — dare, kul, dengizlar ham tuşuniladi, çunki ulardan kema qatnovi, gidroenergetika, baliq xöjaligi, dam oliş, turizm va b. maqsadlarda foydalaniladi. Gidrosferadagi turğun suv zaxiralarning faqat 2,5% gina çuçuk suv (uning fakat salkam 1% dan kişilar foydalana oladilar), 70% muzliklar, qolgani tuproq nami şaklida. Daryolar, oqar köllar va köpçilik yer osti suvlari ham çuçuk. Yerning Dunyo okeani, yer osti suvlari, muzliklar, tuprokdagi nam, dare (özan) suvlari, atmosfera buğlari— gidrosferada, ayrim hisobkitoblarga köra, 1454 327,2 ming km3 turğun S.r. bor. Nazariy jihatdan S.r. bitmastuganmas, çunki bu resurslardan oqilona foydalanilganda S.r. aylanibyangilanib turadi. Pekin köpgina mamlakatlarda S.r. dan qişloq xöjaligi., sanoat, kommunal xujaligi va b. maqsadlarda foydalanişning ortişi hamda turli omillar ta'sirida, birinçi navbatda işlatiladigan iflos suvlarni tozalamay dare va köllarga oqizilişidan suv manbalarining ifloslanişi natijasida 20-a. oxiriga kelib insoniyat oldida suv takçilligi muammosi paydo böldi. BMT tomonidan kelajakda insoniyatni çuçuk suv bilan ta'minlaş muammolariga bağişlangan S.r. böyiça 3jahon forumi ötkazildi (2003, Yaponiya, Kioto), 2003 y. Xalqaro çuçuk suv yili deb e'lon qilindi. Örta Osiyoda Sr., asosan, dare oqimlari va yer osti suvlarining dinamik zaxiralari (tiklanadigan resurslar), şuningdek, toglardagi muzliklar va köllarning asriy suv zaxiralaridan taşkil topadi. Dare oqimlari toğlarda mavsumiy qor qatlamlari, muzliklar va krrliklarning erişi, şuningdek, yoğinlar natijasida hosil böladi. Toğlardagi yer osti suvlari yukrridagi sanab ötilgan suv oliş manbalari ğisobiga vujudga keladi. Toğ oldi va suğorma mintaqalarda yer osti suvlari, asosan, yer usti suvlari xisobiga töyinadi. Dare va yer osti suvlarining S.r. özaro bir-biriga boğliq. Yer osti suvlaridan juda katta mikdorda foydalaniş dare oqimini kamaytirib yuboradi. Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalarida daryo suvlarining yillik resurslari 114 km3 ni, jumladan, Amudaryoda (Zarafşon va Qaşqadaryo bilan birga) — 74,7 km3, Sirdaryoda — 39 km3, Tajan va Murğobda — 2,4 km3 ni taşkil etadi. S.r. hududiy jihatdan notekis joylaşgan bölib, toğlarda hosil bölsada, keng tarmoqli suğoriş kanallari yordamida, asosan, tekisliklarda foydalaniladi.
S.r.ning hududiy jihatdan notekisligi suv iste'molidagi tanqislikni vujudga keltiradi. Uni bartaraf etiş uçun oqimning bir qismi mintaqadan boşqasiga qayta taqsimlanadi. Oqimni qayta taqsimlaş Amudaryo (Qoraqum, AmuBuxoro, Katta Hisor, Qarşi kanallari va b.) va Sirdaryo (Katta Farğona, Katta Andijon, Katta Namangan, Jan. Mirzaçöl kanallari va b.) havzalarida juda katta hajmda amalga oşirilgan (q. Daryolarni havzalararo oqiziş, Davlat suv fondö).
Ad.: Irrigatsiya Özbekistana: v 4x, t.d. 1 — 4, T., 19751981; Lvoviç M.I., Mirovöye vodniye resursö i ix buduheye, M., 1974; Bahritdinov B.A., Örta Osiyoning daryo va zovur suvlari gidroximiyasi, T., 1983.
Q.: Daryolarni havzalararo oqiziş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ РЕСУРСЛАРИ - фойдаланиш учун яроқли бўлган ер усти, ер ости сувлари ва тупрокдаги нам захиралари. Ср. асрий (ер усти катламлари, Қутб ва баланд тоғ музликлари, йирик кўллар ва шу кабида тўпланган чучук сувлар) ва қайта тикланадиган (даре оқимлари, ер ости сувларининг ўзгарувчан ва динамик захиралари, кўллар ҳажмининг бир қисми ва б.) турларга бўлинади. С.р. денганда сув объектлари — даре, кул, денгизлар ҳам тушунилади, чунки улардан кема қатнови, гидроэнергетика, балиқ хўжалиги, дам олиш, туризм ва б. мақсадларда фойдаланилади. Гидросферадаги турғун сув захираларнинг фақат 2,5% гина чучук сув (унинг факат салкам 1% дан кишилар фойдалана оладилар), 70% музликлар, қолгани тупроқ нами шаклида. Дарёлар, оқар кўллар ва кўпчилик ер ости сувлари ҳам чучук. Ернинг Дунё океани, ер ости сувлари, музликлар, тупрокдаги нам, даре (ўзан) сувлари, атмосфера буғлари— гидросферада, айрим ҳисобкитобларга кўра, 1454 327,2 минг км3 турғун С.р. бор. Назарий жиҳатдан С.р. битмастуганмас, чунки бу ресурслардан оқилона фойдаланилганда С.р. айланибянгиланиб туради. Пекин кўпгина мамлакатларда С.р. дан қишлоқ хўжалиги., саноат, коммунал хужалиги ва б. мақсадларда фойдаланишнинг ортиши ҳамда турли омиллар таъсирида, биринчи навбатда ишлатиладиган ифлос сувларни тозаламай даре ва кўлларга оқизилишидан сув манбаларининг ифлосланиши натижасида 20-а. охирига келиб инсоният олдида сув такчиллиги муаммоси пайдо бўлди. БМТ томонидан келажакда инсониятни чучук сув билан таъминлаш муаммоларига бағишланган С.р. бўйича 3жаҳон форуми ўтказилди (2003, Япония, Киото), 2003 й. Халқаро чучук сув йили деб эълон қилинди. Ўрта Осиёда Ср., асосан, даре оқимлари ва ер ости сувларининг динамик захиралари (тикланадиган ресурслар), шунингдек, тоглардаги музликлар ва кўлларнинг асрий сув захираларидан ташкил топади. Даре оқимлари тоғларда мавсумий қор қатламлари, музликлар ва кррликларнинг эриши, шунингдек, ёғинлар натижасида ҳосил бўлади. Тоғлардаги ер ости сувлари юкрридаги санаб ўтилган сув олиш манбалари ғисобига вужудга келади. Тоғ олди ва суғорма минтақаларда ер ости сувлари, асосан, ер усти сувлари хисобига тўйинади. Даре ва ер ости сувларининг С.р. ўзаро бир-бирига боғлиқ. Ер ости сувларидан жуда катта микдорда фойдаланиш даре оқимини камайтириб юборади. Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақаларида дарё сувларининг йиллик ресурслари 114 км3 ни, жумладан, Амударёда (Зарафшон ва Қашқадарё билан бирга) — 74,7 км3, Сирдарёда — 39 км3, Тажан ва Мурғобда — 2,4 км3 ни ташкил этади. С.р. ҳудудий жиҳатдан нотекис жойлашган бўлиб, тоғларда ҳосил бўлсада, кенг тармоқли суғориш каналлари ёрдамида, асосан, текисликларда фойдаланилади.
С.р.нинг ҳудудий жиҳатдан нотекислиги сув истеъмолидаги танқисликни вужудга келтиради. Уни бартараф этиш учун оқимнинг бир қисми минтақадан бошқасига қайта тақсимланади. Оқимни қайта тақсимлаш Амударё (Қорақум, АмуБухоро, Катта Ҳисор, Қарши каналлари ва б.) ва Сирдарё (Катта Фарғона, Катта Андижон, Катта Наманган, Жан. Мирзачўл каналлари ва б.) ҳавзаларида жуда катта ҳажмда амалга оширилган (қ. Дарёларни ҳавзалараро оқизиш, Давлат сув фондў).
Ад.: Ирригация Ўзбекистана: в 4х, т.д. 1 — 4, Т., 19751981; Львович М.И., Мировўе водные ресурсў и их будуҳее, М., 1974; Баҳритдинов Б.А., Ўрта Осиёнинг дарё ва зовур сувлари гидрохимияси, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.