Suv-tuz almaşinuvi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 674–675-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 45%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Suv-tuz almaşinuvi — odam va hayvonlar organizmida suv va tuzlarning qabul qilinişi, sörilişi, taqsimlanişi, ehtiyoji hamda ajralişi bilan boğliqjarayonlar majmui. St.a. organizm içki muhitidagi suyuqliklar miqdori, kislotaişqor muvozanati, ionlar tarkibi, osmotik miqdorning doimiyligini ta'minlaydi (q. Gomeostaz). Dastlab tirik mavjudotlar okeanlarda paydo bölganligi uçun kupgina dengiz umurtqasizlarining içki suyukliklari (asosiy ionlar böyiça) dengiz suvi tarkibiga öxşaş. Evolyutsiya jarayonida organizmda içki muhit suyuqliklari tizimi şakllandi va ularda ion tarkibi hamda suv mikdorini bir meyorda saklab turuvçi mexanizmlar rivojlandi.
Organizmdagi suvning umumiy miqdori böşliqiçlilar guruhiga kiradigan hayvonlar (meduzalar)da 95— 98% atrofida, sut emizuvçilarda 60— 70% va haşarotlarda 45—65%. Odamda suvning umumiy mikdori gavda oğirligiga nisbatan 60%ni, hujayra içi suyuqligida 40%, hujayra orasi suyuqligida 16%, tomir içi suyuqligida 4,5% ni taşkil qiladi. Töqimalardagi fizik kimyoviy jarayonlarni ionlar (NaQ, KQ, Ca2Q, Mg2Q, Cl% SO4 , HCOl va b.) hamda mikroelementlar ta'minlaydi. Çuçuk suvda yaşaydigan hayvonlarda elektrolitlar içak ustki qobiği yoki oğiz va kloaka şilliq qavatlaridan sörilib, qon va limfa orqali organizm hujayralariga tarqaladi. Tuz tarkibi böyiça hujayra içi va atrofi suyuqliklari tubdan farq qiladi; hujayra içida KQ, Mg2Q va fosfatlar, hujayra atrofida NaQ, Sa2Q, C1 köp. Ionlardagi nomutanosiblik plazmatik membrana faolligi va hujayra kimyoviy komponentlariga ayrim ionlar boğlanganligi bilan boğliq. Hujayra içida ham ionlar bir xilda tarqalmagan: NaQ sitoplazmaga nisbatan özakda köproq. Sa2Q — mitoxondriyalarda. Organizmda tuzlar saqlanadigan joylar (depo) mavjud: suyak töqimasida Sa2Q, jigarda bir qator mikroelementlar töplanadi.
Suv almaşinuvi osmoregulyatsiyaning turiga boğliq, çunki u tuzlarning çiqaruv sistemasiga ta'sir körsatadi. Köpgina çuçuk suvda hamda suvda va quruqlikda yaşovçi hayvonlarning ustki qobiklarida ionlarni sorbsiya qiladigan hujayralar böladi, dengiz gomoyosmotik hayvonlarida tuzlarni ekskretsiya qiladigan organlar (tuz bezlari, jabralarda joylaşgan maxsus hujayralar) rivojlangan. Sut emizuvçilarda suv va tuzlarni nazorat qiladigan asosiy organ buyrak hisoblanadi.
S.t.a. nazorati maxsus reflektor sistemalar yordamida amalga oşiriladi, ulardan biri suyuqlik mikdorining özgarişiga (volyumoregulyatsiya), ikkinçisi esa osmotik miqdorning özgarişiga (osmoregulyatsiya) reaksiya beradi, bundan taşqari, ayrim ionlar mikdorini nazorat qiladigan maxsus sistemalar aniqlangan. Mac, qon miqdorining kamayişi organizmda NaQ uşlab qoladigan vazopressin va aldosteron gormonlarining işlab çiqarilişini kuçaytiradi. Qonda Sa2Q miqdorining köpayişi kalsitonin işlab çiqarilişini kuçaytirib, ionning suyakka ötişi va buyraklar orqali ajralişini ta'minlaydi. Gipokalsemiya holati esa paratireoid gormon sekretsiyasini kuçaytiradi, bu omil Sa2Q ning suyaklardan rezorbsiya qilinişini ta'minlaydi va buyraklar orqali çiqarilişini kamaytiradi. Suvtuz gomeostazini ta'minlovçi a'zo va sistemalar markaziy nerv sistemasi tomonidan nazorat qilinadi.
Muhsin Zokirov.
Q.: Gomeostaz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ-ТУЗ АЛМАШИНУВИ — одам ва ҳайвонлар организмида сув ва тузларнинг қабул қилиниши, сўрилиши, тақсимланиши, эҳтиёжи ҳамда ажралиши билан боғлиқжараёнлар мажмуи. Ст.а. организм ички муҳитидаги суюқликлар миқдори, кислотаишқор мувозанати, ионлар таркиби, осмотик миқдорнинг доимийлигини таъминлайди (қ. Гомеостаз). Дастлаб тирик мавжудотлар океанларда пайдо бўлганлиги учун купгина денгиз умуртқасизларининг ички суюкликлари (асосий ионлар бўйича) денгиз суви таркибига ўхшаш. Эволюция жараёнида организмда ички муҳит суюқликлари тизими шаклланди ва уларда ион таркиби ҳамда сув микдорини бир меъёрда саклаб турувчи механизмлар ривожланди.
Организмдаги сувнинг умумий миқдори бўшлиқичлилар гуруҳига кирадиган ҳайвонлар (медузалар)да 95— 98% атрофида, сут эмизувчиларда 60— 70% ва ҳашаротларда 45—65%. Одамда сувнинг умумий микдори гавда оғирлигига нисбатан 60%ни, ҳужайра ичи суюқлигида 40%, ҳужайра ораси суюқлигида 16%, томир ичи суюқлигида 4,5% ни ташкил қилади. Тўқималардаги физик кимёвий жараёнларни ионлар (NaҚ, KҚ, Ca2Қ, Mg2Қ, Cl% SO4 , HCOl ва б.) ҳамда микроэлементлар таъминлайди. Чучук сувда яшайдиган ҳайвонларда электролитлар ичак устки қобиғи ёки оғиз ва клоака шиллиқ қаватларидан сўрилиб, қон ва лимфа орқали организм ҳужайраларига тарқалади. Туз таркиби бўйича ҳужайра ичи ва атрофи суюқликлари тубдан фарқ қилади; ҳужайра ичида КҚ, Mg2Қ ва фосфатлар, ҳужайра атрофида NaҚ, Са2Қ, С1 кўп. Ионлардаги номутаносиблик плазматик мембрана фаоллиги ва ҳужайра кимёвий компонентларига айрим ионлар боғланганлиги билан боғлиқ. Ҳужайра ичида ҳам ионлар бир хилда тарқалмаган: NaҚ цитоплазмага нисбатан ўзакда кўпроқ. Са2Қ — митохондрияларда. Организмда тузлар сақланадиган жойлар (депо) мавжуд: суяк тўқимасида Са2Қ, жигарда бир қатор микроэлементлар тўпланади.
Сув алмашинуви осморегуляциянинг турига боғлиқ, чунки у тузларнинг чиқарув системасига таъсир кўрсатади. Кўпгина чучук сувда ҳамда сувда ва қуруқликда яшовчи ҳайвонларнинг устки қобикларида ионларни сорбция қиладиган ҳужайралар бўлади, денгиз гомойосмотик ҳайвонларида тузларни экскреция қиладиган органлар (туз безлари, жабраларда жойлашган махсус ҳужайралар) ривожланган. Сут эмизувчиларда сув ва тузларни назорат қиладиган асосий орган буйрак ҳисобланади.
С.т.а. назорати махсус рефлектор системалар ёрдамида амалга оширилади, улардан бири суюқлик микдорининг ўзгаришига (волюморегуляция), иккинчиси эса осмотик миқдорнинг ўзгаришига (осморегуляция) реакция беради, бундан ташқари, айрим ионлар микдорини назорат қиладиган махсус системалар аниқланган. Mac, қон миқдорининг камайиши организмда NaҚ ушлаб қоладиган вазопрессин ва альдостерон гормонларининг ишлаб чиқарилишини кучайтиради. Қонда Са2Қ миқдорининг кўпайиши кальцитонин ишлаб чиқарилишини кучайтириб, ионнинг суякка ўтиши ва буйраклар орқали ажралишини таъминлайди. Гипокальцемия ҳолати эса паратиреоид гормон секрециясини кучайтиради, бу омил Са2Қ нинг суяклардан резорбция қилинишини таъминлайди ва буйраклар орқали чиқарилишини камайтиради. Сувтуз гомеостазини таъминловчи аъзо ва системалар марказий нерв системаси томонидан назорат қилинади.
Муҳсин Зокиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.