Suvni zararsizlantiriş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 668–669-b. — ziyouz.com
Suvni zararsizlantiriş - aholini yetarli va sifatli içimlik suvi bilan ta'minlaş (q. Suv ta'minoti) hamda inson salomatligiga ziyon yetkazmaslik maqsadida xöjalikda işlatiladigan va içimlik suvni mikroorganizmlardan tozalaş. S.z. kimyoviy va fizik usullar yordamida amalga oşiriladi. Fizik usullarga qaynatiş, ultrabinafşa nurlar, gamma nurlari va ultratovuşlar yordamida zararsizlantiriş kiradi. Bunda suvni içimlik suvining sifat darajalariga javob beradi gan talabga keltiriş mumkin. Qaynatiş S.z.ning muhim usullaridan bölib, bu jarayonda suvdagi barça mikroorganizmlar öladi va suvning tabiiy mazasi buzilmaydi. Lekin köp miqdordagi suvni kaynatiş imkoni yöq, şu sababli barça mamlakatlarda vodoprovod suvlari xlorlab zararsizlantiriladi. Suvni xlorlaş birinçi marta 1910 y.da amalga oşirilgan. Bu usul aholi salomatligini saqlaşda katta ahamiyatga ega ekanligi aniklangandan söng u keng kölamda yölga qöyildi.
Suvni xlorlaşning samaradorligi suv muallaq moddalardan töliq xalos qilinişiga, xlorning optimal dozasi törri tanlanişi va xlor bilan suvning tölatökis aralaşiş vaqti (30—60 min) ni töğri tanlaşga boğliq. Xlor suvga qöşilgaç, faqat mikroblar bilan emas, balki organik moddalar bilan ham reaksiyaga kirişişi hamda muallaq moddalarga yutilişi mumkin. Şuning uçun suvga qöşiladigan xlor mikdorining optimal dozasi tajriba yöli bilan töğri tanlab olinişi zarur.
Keyingi yillarda suvni xlorlaşning yangi usullari topildi. Bunda elektrolit sifatida maxsus tayyorlangan natriy xlorid eritmasi, yukrri minerallaştirilgan yer osti suvi yoki dengiz suvidan foydalaniş mumkin. Bunda gipoxlorid elektroliz yöli bilan vodoprovod stansiyasida S.z. uçun işlatiladi. Bu usul iqtisodiy jihatdan tejamli.
Rivojlangan mamlakatlarda suvni ozon yordamida zararsizlantiriş keng yölga qöyilgan, bunda eng katta suv tarmoği inşootlarida suv ozon bilan zararsizlantiriladi. Ozon fakat bakteriotsid xususiyatga ega bölib qolmay, balki suvning organoleptik xususiyatlarini ham yaxşilaydi.
S.z.da qöllanadigan noyob usullarga suvni ultrabinafşa nurlar bilan, simobkvars yoki simobargon lampalari yordamida zararsizlantiriş kiradi. Bu usullarning barçasi inson salomatligini muhofaza qilişga qaratilgan.
Gözal Iskandarova.
Q.: Suv ta'minoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВНИ ЗАРАРСИЗЛАНТИРИШ - аҳолини етарли ва сифатли ичимлик суви билан таъминлаш (қ. Сув таъминоти) ҳамда инсон саломатлигига зиён етказмаслик мақсадида хўжаликда ишлатиладиган ва ичимлик сувни микроорганизмлардан тозалаш. С.з. кимёвий ва физик усуллар ёрдамида амалга оширилади. Физик усулларга қайнатиш, ультрабинафша нурлар, гамма нурлари ва ультратовушлар ёрдамида зарарсизлантириш киради. Бунда сувни ичимлик сувининг сифат даражаларига жавоб беради ган талабга келтириш мумкин. Қайнатиш С.з.нинг муҳим усулларидан бўлиб, бу жараёнда сувдаги барча микроорганизмлар ўлади ва сувнинг табиий мазаси бузилмайди. Лекин кўп миқдордаги сувни кайнатиш имкони йўқ, шу сабабли барча мамлакатларда водопровод сувлари хлорлаб зарарсизлантирилади. Сувни хлорлаш биринчи марта 1910 й.да амалга оширилган. Бу усул аҳоли саломатлигини сақлашда катта аҳамиятга эга эканлиги аниклангандан сўнг у кенг кўламда йўлга қўйилди.
Сувни хлорлашнинг самарадорлиги сув муаллақ моддалардан тўлиқ халос қилинишига, хлорнинг оптимал дозаси тўрри танланиши ва хлор билан сувнинг тўлатўкис аралашиш вақти (30—60 мин) ни тўғри танлашга боғлиқ. Хлор сувга қўшилгач, фақат микроблар билан эмас, балки органик моддалар билан ҳам реакцияга киришиши ҳамда муаллақ моддаларга ютилиши мумкин. Шунинг учун сувга қўшиладиган хлор микдорининг оптимал дозаси тажриба йўли билан тўғри танлаб олиниши зарур.
Кейинги йилларда сувни хлорлашнинг янги усуллари топилди. Бунда электролит сифатида махсус тайёрланган натрий хлорид эритмаси, юкрри минераллаштирилган ер ости суви ёки денгиз сувидан фойдаланиш мумкин. Бунда гипохлорид электролиз йўли билан водопровод станциясида С.з. учун ишлатилади. Бу усул иқтисодий жиҳатдан тежамли.
Ривожланган мамлакатларда сувни озон ёрдамида зарарсизлантириш кенг йўлга қўйилган, бунда энг катта сув тармоғи иншоотларида сув озон билан зарарсизлантирилади. Озон факат бактериоцид хусусиятга эга бўлиб қолмай, балки сувнинг органолептик хусусиятларини ҳам яхшилайди.
С.з.да қўлланадиган ноёб усулларга сувни ультрабинафша нурлар билан, симобкварц ёки симобаргон лампалари ёрдамида зарарсизлантириш киради. Бу усулларнинг барчаси инсон саломатлигини муҳофаза қилишга қаратилган.
Гўзал Искандарова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.