Suvötlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 676-b. — ziyouz.com
Suvötlar (Algae) — tuban ösimliklar dunyoçasi; sodda tuzilgan, asosan, suvli muhitda ösadi. S. bir hujayrali mikroskopik kattalikda koloniya bölib yaşaydigan, köp hujayrali va uz. 60 m gaça bölgan turlarni öz içiga oladi. Ayrim turlarida töqimalar rivojlangan. Tanasining hujayralari ixtisoslaşmagan, ötkazuvçi töqimalari rivojlanmagan. Rizoidlari substratga yopişiş uçun xizmat qiladi. Kökyaşil va proxlorofit S. — prokariotlar; ularni, odatda, mustaqil guruh sifatida sianobakteriyalarga, evglenasimon S.ni köpinça bir hujayrali hayvonlarga (xivçini bölişi, ayrim turlarining golozoy oziqlanişi tufayli) kiritiladi. Eukariot S hujayrasi xloroplastlari (xromatoforlari)da pirenoid, harakatçan S.da xivçin, ba'zan közça, qisqaruvçi vakuola böladi. Köpçiligi avtotrof, bir qança turlari geterotrof va golozoy oziklanadi. S.ning bir qismi geterotrof, jumladan, parazit oziqlanişga ötgan. Vegetativ, jinssiz va jinsiy (gologamiya, izogamiya, anizogamiya, oogamiya) köpayadi. S. zoosporalar hosil qilib köpayişi bilan yuksak ösimliklardan farq qiladi.
Biokimyoviy xususiyati (pigmenti, hujayra qobiği tarkibi, zaxira oziq moddalar xili)ga va ğujayrasining submikroskopik tuzilişiga binoan, S. 10 bölim; kökyaşil, qizil, tillarang, diatom, dinofit, qönğir, sariqyaşil, evglenasimon, yaşil, xarasimonlarga ajratiladi. 41000 dan ortiq turi ma'lum. Dengizlarda qirğoqdan boşlab 200 m gaça va undan ham çuqurroqda, çuçuk va öta şörlangan suv havzalari, qaynoq buloqlar, tuproqda, jumladan, toğ va daştlarda uçraydi. Xivçinli davrga ega bölgan S. 2 guruhga bölinadi: a va v xlorofillga ega bölgan yaşil S. (evglenasimonlar, yaşil S, xarasimonlar) hamda v xlorofillsiz, lekin köpinça s xlorofillga ega bölgan sariqqönğir S. (tillarang, diatom, sariqyaşil S). S.ning har xil bölimlari turli xil bir xujayrali organizmlardan mustaqil holda kelib çiqqanligi taxmin qilinadi.
S. biosferada organik moddalarni ilk bor hosil qiluvçi organizmlar sifatida juda katta ahamiyatga ega; okeanlarda Si biomassasi 1,7 mlrd. t ga yaqin (1 yilda 550,2 mlrd. t). S. 1 ga suv yuzasiga nisbatan 1,3—2,0 t quruq biomassa hosil qiladi.
Yer atmosferasida erkin kislorodning paydo bölişi ham S. bilan boğliq. S. eng qad. organizmlar bölib, ulardan boşqa ösimliklar kelib çiqqan. Köpçilik bir xujayrali S. zamburuğlar bilan simbioz yaşaşi tufayli lişayniklar xrsil bölgan (q. Lişayniklar). S.ning Yer yuzidagi geokimyoviy ahamiyati kalsiy va kremniyning tabiatda aylanişi (diatom S. qoldiqlari) bilan boğliq. Yirik S. ovqat uçun işlatiladi, çorva oziği sifatida qöllanadi va tibbiyotda alginatlar, yod va mikrobiologiya sanoati uçun zarur bölgan agaragar olinadi. Laminariya, makrotsista, porfira va b. S. dengizlarda maxsus köpaytiriladi (q. Akvakulöpura), Köpçilik S.dan oqova suvlarni biologik tozalaş va suv havzalarining ifloslanişini aniqlaşda bioindikator sifatida foydalaniladi. Sni örganuvçi fan — algologiya deyiladi.
Öktam Pratov.
Q.: Lişayniklar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВЎТЛАР (Algae) — тубан ўсимликлар дунёчаси; содда тузилган, асосан, сувли муҳитда ўсади. С. бир ҳужайрали микроскопик катталикда колония бўлиб яшайдиган, кўп ҳужайрали ва уз. 60 м гача бўлган турларни ўз ичига олади. Айрим турларида тўқималар ривожланган. Танасининг ҳужайралари ихтисослашмаган, ўтказувчи тўқималари ривожланмаган. Ризоидлари субстратга ёпишиш учун хизмат қилади. Кўкяшил ва прохлорофит С. — прокариотлар; уларни, одатда, мустақил гуруҳ сифатида цианобактерияларга, эвгленасимон С.ни кўпинча бир ҳужайрали ҳайвонларга (хивчини бўлиши, айрим турларининг голозой озиқланиши туфайли) киритилади. Эукариот С ҳужайраси хлоропластлари (хроматофорлари)да пиреноид, ҳаракатчан С.да хивчин, баъзан кўзча, қисқарувчи вакуола бўлади. Кўпчилиги автотроф, бир қанча турлари гетеротроф ва голозой озикланади. С.нинг бир қисми гетеротроф, жумладан, паразит озиқланишга ўтган. Вегетатив, жинссиз ва жинсий (гологамия, изогамия, анизогамия, оогамия) кўпаяди. С. зооспоралар ҳосил қилиб кўпайиши билан юксак ўсимликлардан фарқ қилади.
Биокимёвий хусусияти (пигменти, ҳужайра қобиғи таркиби, захира озиқ моддалар хили)га ва ғужайрасининг субмикроскопик тузилишига биноан, С. 10 бўлим; кўкяшил, қизил, тилларанг, диатом, динофит, қўнғир, сариқяшил, эвгленасимон, яшил, харасимонларга ажратилади. 41000 дан ортиқ тури маълум. Денгизларда қирғоқдан бошлаб 200 м гача ва ундан ҳам чуқурроқда, чучук ва ўта шўрланган сув ҳавзалари, қайноқ булоқлар, тупроқда, жумладан, тоғ ва даштларда учрайди. Хивчинли даврга эга бўлган С. 2 гуруҳга бўлинади: а ва в хлорофиллга эга бўлган яшил С. (эвгленасимонлар, яшил С, харасимонлар) ҳамда в хлорофиллсиз, лекин кўпинча с хлорофиллга эга бўлган сариққўнғир С. (тилларанг, диатом, сариқяшил С). С.нинг ҳар хил бўлимлари турли хил бир хужайрали организмлардан мустақил ҳолда келиб чиққанлиги тахмин қилинади.
С. биосферада органик моддаларни илк бор ҳосил қилувчи организмлар сифатида жуда катта аҳамиятга эга; океанларда Си биомассаси 1,7 млрд. т га яқин (1 йилда 550,2 млрд. т). С. 1 га сув юзасига нисбатан 1,3—2,0 т қуруқ биомасса ҳосил қилади.
Ер атмосферасида эркин кислороднинг пайдо бўлиши ҳам С. билан боғлиқ. С. энг қад. организмлар бўлиб, улардан бошқа ўсимликлар келиб чиққан. Кўпчилик бир хужайрали С. замбуруғлар билан симбиоз яшаши туфайли лишайниклар хрсил бўлган (қ. Лишайниклар). С.нинг Ер юзидаги геокимёвий аҳамияти кальций ва кремнийнинг табиатда айланиши (диатом С. қолдиқлари) билан боғлиқ. Йирик С. овқат учун ишлатилади, чорва озиғи сифатида қўлланади ва тиббиётда альгинатлар, йод ва микробиология саноати учун зарур бўлган агарагар олинади. Ламинария, макроциста, порфира ва б. С. денгизларда махсус кўпайтирилади (қ. Аквакулўпура), Кўпчилик С.дан оқова сувларни биологик тозалаш ва сув ҳавзаларининг ифлосланишини аниқлашда биоиндикатор сифатида фойдаланилади. Сни ўрганувчи фан — альгология дейилади.
Ўктам Пратов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.