Suyunçxöjaxon
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 782–783-b. — ziyouz.com
Suyunçxöjaxon SUYUNÇXÖJAXON, Suyunçakxon, Suyunçik sulton (taxm. 1452—1525, Toşkent) — şayboniylardan bölgan Toşkent xoni (1503— 25). Abulxayrxon va Uluğbekning qizi Robiya Sulton begimning farzandi. Özbek ulusina hukmronlik qiliş uçun şayboniylarning Örusxon, Kirayxon va Jonibeklar bilan bölgan kuraşida qatnaşgan. Şayboniyxon bilan birga Movarounnahrni bosib olihda faol iştirok etgan. Şayboniyxon Movarounnahrni egallagaç, Samarqandni poytaxt qilib, Turkistonni Köçkunçixonga, Toşkentni S.ga bergan. Xoja Abulbaqo ibn Bahouddinning «Jome almaqomot» asari (17-a.)da yozilişiça, S. boşliq şayboniylar qöşini Toşkentni qamal qilganda Şayx Xovand Tohurning avlodi — Xoja Tohir şaharni qahramonona mudofaasiga rahbarlik qilgan, biroq şahar S. qöliga ötgan. S.ning çiğatoiylarlan Sulton Saidxon bilan Toşkent uçun kuraşi xalq boşiga köp kulfatlar keltirgan.
1509 y. 23 fev.da Sayxun (Sirdaryo) böyida Qozoq xonligiga qarşi otlangan Şayboniyxon huzuriga boşqa sultonlar qatori S. ham Toşkentdan 13 ming kişilik qöşin bilan yordamga kelgan. Ruzbexon Isfahoniyning yozişiça, bu qöşin özining jipsligi, jangovarligi bilan alohida ajralib turgan va jangda katta şijoat körsatgan. 1510 y. Şayboniyxon ölimidan söng Samarqanddagi Bibixonim masjidida şayboniy sultonlar Toşkent hokimi S.ga qasamyod qilganlar, S. sulola boşliği deb e'lon qilingan. S qarindoşuruğlariga Şayboniyxon tortib olgan mulklarini qaytarib bergan. Lekin şunga qaramay şayboniy sultonlar oilasidagi ittifoq öz örniga tuşmagan. 1510 y. şayboniylarning yoşi uluği Köçkunçixon yangi xon etib saylangan. 1511—12 y.larda S. şayboniylarning Boburga va Sulton Saidxonga (1512—14) qarşi kuraşlarida qatnaşgan. S. esdaliklari Maxmud ibn Usmon Köhistokiyning «Tarixi Abulxayrxoniy» asariga asos qilib olingan. S qabri Toşkentdagi Baroqxon madrasasida joylaşgan.
Ad.:Axmedov B. A., Istorikogeografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv., Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Gosudarstvo koçevöx özbekov, M., 1965; Istoriya Özbekistana, t.Z, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЮНЧХЎЖАХОН, Суюнчакхон, Суюнчик султон (тахм. 1452—1525, Тошкент) — шайбонийлардан бўлган Тошкент хони (1503— 25). Абулхайрхон ва Улуғбекнинг қизи Робия Султон бегимнинг фарзанди. Ўзбек улусина ҳукмронлик қилиш учун шайбонийларнинг Ўрусхон, Кирайхон ва Жонибеклар билан бўлган курашида қатнашган. Шайбонийхон билан бирга Мовароуннаҳрни босиб олиҳда фаол иштирок этган. Шайбонийхон Мовароуннаҳрни эгаллагач, Самарқандни пойтахт қилиб, Туркистонни Кўчкунчихонга, Тошкентни С.га берган. Хожа Абулбақо ибн Баҳоуддиннинг «Жоме алмақомот» асари (17-а.)да ёзилишича, С. бошлиқ шайбонийлар қўшини Тошкентни қамал қилганда Шайх Хованд Тоҳурнинг авлоди — Хожа Тоҳир шаҳарни қаҳрамонона мудофаасига раҳбарлик қилган, бироқ шаҳар С. қўлига ўтган. С.нинг чиғатоийларлан Султон Саидхон билан Тошкент учун кураши халқ бошига кўп кулфатлар келтирган.
1509 й. 23 фев.да Сайхун (Сирдарё) бўйида Қозоқ хонлигига қарши отланган Шайбонийхон ҳузурига бошқа султонлар қатори С. ҳам Тошкентдан 13 минг кишилик қўшин билан ёрдамга келган. Рузбехон Исфаҳонийнинг ёзишича, бу қўшин ўзининг жипслиги, жанговарлиги билан алоҳида ажралиб турган ва жангда катта шижоат кўрсатган. 1510 й. Шайбонийхон ўлимидан сўнг Самарқанддаги Бибихоним масжидида шайбоний султонлар Тошкент ҳокими С.га қасамёд қилганлар, С. сулола бошлиғи деб эълон қилинган. С қариндошуруғларига Шайбонийхон тортиб олган мулкларини қайтариб берган. Лекин шунга қарамай шайбоний султонлар оиласидаги иттифоқ ўз ўрнига тушмаган. 1510 й. шайбонийларнинг ёши улуғи Кўчкунчихон янги хон этиб сайланган. 1511—12 й.ларда С. шайбонийларнинг Бобурга ва Султон Саидхонга (1512—14) қарши курашларида қатнашган. С. эсдаликлари Махмуд ибн Усмон Кўҳистокийнинг «Тарихи Абулхайрхоний» асарига асос қилиб олинган. С қабри Тошкентдаги Бароқхон мадрасасида жойлашган.
Ад.:Ахмедов Б. А., Историкогеографическая литература Средней Азии XVI— XVIII вв., Письменные памятники, Т., 1985; Государство кочевўх ўзбеков, М., 1965; История Ўзбекистана, т.З, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.