Svetofor
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250–251-b. — ziyouz.com
Svetofor (rus. svet — yoruğlik va yun. phoros — eltuvçi) — yoruğlik signali beradigan elektr qurilma. Piyodalar va transport vositalarining köçada, yölda va t.y.dan ötiş joylaridagi harakatini hamda t.y. tarkibi qatnovini tartibga solib turiş uçun işlatiladi. Semafor tarzida S. birinçi marta 1868 y. Londonda örnatilgan. Qölda boşkariladigan birinçi elektr S. 20-a. boşida AQŞ da paydo bölgan (unda faqat yaşil va kizil çiroklar bölgan). Dastlabki 3 rangli (yaşil, sariq va qizil) S. 1918 y. NyuYorkda, 1930 y. Moskvada işlatilgan. Sdan t.y.da foydalaniş 20-a.boşlarida rayem bölgan. S.larni örnatiş va ulardan foydalaniş qoidalari Venada 1968 y. qabul qilingan «Yöl belgilari va signallari haqida konvensiya» va bu konvensiyani töddiruvçi Yevropa kelişuvi (1971, Jeneva) talablariga köra belgilab qöyilgan. Özbekistonda 2001 y. xalqaro meyorlar asosida işlab çiqilgan «Yöl harakati qoidalari»ga rioya qilinadi (q. Yöl belgilari).
S.ning 1, 2 va 3 seksiyali hamda qöşimça seksiyali xillari bor. Bir seksiyali S.da faqat bir xil — sariq yoki qizil çiroq yonadi. Sariği öçibyonib, haydovçilarni ogohlantirib turadi. Agar transport vositasini töxtatiş lozim bölsa (mas, t.y.dan ötiş joylarida, öt öçiriş avtomobillari çiqadigan joylarda va h.k.), qizil çiroq yonadi. Ikki seksiyali S.da 2 xil — yaşil va kizil çirok yonadi. Asosan, şaharlarda t.y.dan ötiş joylariga örnatiladi. U ç seksiyali S.da uç xil — yaşil, sarik, va qizil çiroq yonadi. Tik va yotiq joylaşgan xillari bor. Asosan, yöl (köça) çorrahalariga örnatiladi.
Yaşil çiroq yonganda relssiz transport vositalari barça yönalişlarda, tramvay esa töğriga va çapga harakatlanişi mumkin. Qizil çiroq yonganda barça transport vositalarining harakati töxtaydi, tramvay esa öngga burilişi mumkin. Sariq çiroq yonganda çorrahaga yaqinlaşayotgan transport vositalari töxtaydi, çorrahaga kirganlari çorrahani böşatadi, signal özgarişini kutib turganlari harakatlanişga tayyorlanadi. Öçibyonib turadigan sariq çiroq haydovçilarni ogohlantiradi.
Qöşimça seksiyali S. çapga burilişni, öngga burilişni, ikkala tomonga burilişni va 3 tomonli çorrahalarda töğriga harakatlanişni körsatadi. Bunday S.lar serharakat çorrahalarga örnatiladi. Qöşimça seksiyadagi «strelka» signali yonganda (S.dagi qaysi asosiy çiroq yonganidan qat'iy nazar) transport yongan strelka yönalişida harakatlanişi mumkin.
S.lar çorraha çetiga, örtasiga osib qöyilişi, maxsus ustunga yoki bino devoriga örnatilişi mumkin. Ular, asosan, avtomatik tarzda yonib öçadi. Şu maqsadda EHM dan ham foydalaniladi. Harakatni avtomatik boşkarişning uyğunlaştirilgan tizimi borgan sari kengroq qöllanilmoqda. Bunda, mas, bir yönalişda örnatilgan S.lardan birining yaşil çiroğida ötgan transport ma'lum tezlikda (mas, 45 km/ soat) harakatlansa, navbatdagi S.ning ham yaşil çiroğiga töğri keladi va h.k. Qanday tezlikda harakatlaniş kerakligi haqidagi belgi har qaysi S. yaqiniga osib qöyiladi. Bunday tizim «yaşil tölqin» deb ataladi. Sdan sanoatda dispetçerlik (boşqariş) da ham foydalaniladi.
T.y. svetofori st-yalar va ötiş joylariga örnatilib, t.y. tarkibining harakatini tartibga soladi va uning tezligini belgilaydi. Bunday S.da yaşil, kizil, kök, sariq va sutrangoq çiroklar böladi. T.y.ning avtomatik yoki yarim avtomatik blokirovka b-n ta'minlangan bir qismini boşqaradi.
Q.: Yöl belgilari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СВЕТОФОР (рус. свет — ёруғлик ва юн. phoros — элтувчи) — ёруғлик сигнали берадиган электр қурилма. Пиёдалар ва транспорт воситаларининг кўчада, йўлда ва т.й.дан ўтиш жойларидаги ҳаракатини ҳамда т.й. таркиби қатновини тартибга солиб туриш учун ишлатилади. Семафор тарзида С. биринчи марта 1868 й. Лондонда ўрнатилган. Қўлда бошкариладиган биринчи электр С. 20-а. бошида АҚШ да пайдо бўлган (унда фақат яшил ва кизил чироклар бўлган). Дастлабки 3 рангли (яшил, сариқ ва қизил) С. 1918 й. НьюЙоркда, 1930 й. Москвада ишлатилган. Сдан т.й.да фойдаланиш 20-а.бошларида раем бўлган. С.ларни ўрнатиш ва улардан фойдаланиш қоидалари Венада 1968 й. қабул қилинган «Йўл белгилари ва сигналлари ҳақида конвенция» ва бу конвенцияни тўддирувчи Европа келишуви (1971, Женева) талабларига кўра белгилаб қўйилган. Ўзбекистонда 2001 й. халқаро меъёрлар асосида ишлаб чиқилган «Йўл ҳаракати қоидалари»га риоя қилинади (қ. Йўл белгилари).
С.нинг 1, 2 ва 3 секцияли ҳамда қўшимча секцияли хиллари бор. Бир секцияли С.да фақат бир хил — сариқ ёки қизил чироқ ёнади. Сариғи ўчибёниб, ҳайдовчиларни огоҳлантириб туради. Агар транспорт воситасини тўхтатиш лозим бўлса (мас, т.й.дан ўтиш жойларида, ўт ўчириш автомобиллари чиқадиган жойларда ва ҳ.к.), қизил чироқ ёнади. Икки секцияли С.да 2 хил — яшил ва кизил чирок ёнади. Асосан, шаҳарларда т.й.дан ўтиш жойларига ўрнатилади. У ч секцияли С.да уч хил — яшил, сарик, ва қизил чироқ ёнади. Тик ва ётиқ жойлашган хиллари бор. Асосан, йўл (кўча) чорраҳаларига ўрнатилади.
Яшил чироқ ёнганда рельссиз транспорт воситалари барча йўналишларда, трамвай эса тўғрига ва чапга ҳаракатланиши мумкин. Қизил чироқ ёнганда барча транспорт воситаларининг ҳаракати тўхтайди, трамвай эса ўнгга бурилиши мумкин. Сариқ чироқ ёнганда чорраҳага яқинлашаётган транспорт воситалари тўхтайди, чорраҳага кирганлари чорраҳани бўшатади, сигнал ўзгаришини кутиб турганлари ҳаракатланишга тайёрланади. Ўчибёниб турадиган сариқ чироқ ҳайдовчиларни огоҳлантиради.
Қўшимча секцияли С. чапга бурилишни, ўнгга бурилишни, иккала томонга бурилишни ва 3 томонли чорраҳаларда тўғрига ҳаракатланишни кўрсатади. Бундай С.лар серҳаракат чорраҳаларга ўрнатилади. Қўшимча секциядаги «стрелка» сигнали ёнганда (С.даги қайси асосий чироқ ёнганидан қатъий назар) транспорт ёнган стрелка йўналишида ҳаракатланиши мумкин.
С.лар чорраҳа четига, ўртасига осиб қўйилиши, махсус устунга ёки бино деворига ўрнатилиши мумкин. Улар, асосан, автоматик тарзда ёниб ўчади. Шу мақсадда ЭҲМ дан ҳам фойдаланилади. Ҳаракатни автоматик бошкаришнинг уйғунлаштирилган тизими борган сари кенгроқ қўлланилмоқда. Бунда, мас, бир йўналишда ўрнатилган С.лардан бирининг яшил чироғида ўтган транспорт маълум тезликда (мас, 45 км/ соат) ҳаракатланса, навбатдаги С.нинг ҳам яшил чироғига тўғри келади ва ҳ.к. Қандай тезликда ҳаракатланиш кераклиги ҳақидаги белги ҳар қайси С. яқинига осиб қўйилади. Бундай тизим «яшил тўлқин» деб аталади. Сдан саноатда диспетчерлик (бошқариш) да ҳам фойдаланилади.
Т.й. светофори ст-ялар ва ўтиш жойларига ўрнатилиб, т.й. таркибининг ҳаракатини тартибга солади ва унинг тезлигини белгилайди. Бундай С.да яшил, кизил, кўк, сариқ ва сутрангоқ чироклар бўлади. Т.й.нинг автоматик ёки ярим автоматик блокировка б-н таъминланган бир қисмини бошқаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.