Syurrealizm
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 820-b. — ziyouz.com
Syurrealizm (frans. surrealisme — öta realizm) — 20a,ning 10—20y.larida fransuz adabiyotida paydo bölib, tasviriy san'at, haykaltaroşlik, teatr, kino soğalariga, keyinçalik boşqa mamlakatlar (Belgiya, Çexoslovakiya, Yugoslaviya, AQŞ, Meksika, Yaponiya)ga ham tarqalgan avangardlik yönalişi. Markiz de Sad, J. Nerval, şuningdek, A. Rembo, Lotreamondan A. Jarri, G. Apolliner va S. Reverdiga qadar bölgan yozuvçilar ijodi S.ning paydo bölişida manba vazifasini ötagan. S. vakillari aqliy faoliyatdagi, hatto jamiyat xayotidagi şakllangan tizimni tubdan özgartiriş da'vosi bilan çiqqanlar. S.ning yangi adabiy yönaliş sifatida maydonga kelişida «Litterature» («Adabiyot», 1919 —24) jurnali muhim rol öynadi. Bu jurnali atrofida birlaşgan L.Aragon,L. Breton, F. Supo kabi yozuvçilar S.ga asos soldilar. Köp ötmay, ular davrasiga P. Elyuar, R. Desnos, A. Arto va b. kelib qöşilişdi.
S. miyaga ilk bor kelib qolgan söz, nutq parçalari, turlituman xayollarning dastlabki, kutilmagan bir holatdagi ajabtovur şaklini har qanday ijodiy faoliyatning xamirturuşi, asosi, deb e'lon qilgan. Syurrealistik teatr (asosçisi A. Arto) va kinematografiyada qam ayrim sahna va kadrlarning birbiri bilan mantiqsiz boğlanişi va umuman aqlzakovat doirasidan çetga çiqiş «haqiqiy reallik» sifatida tan olingan.
Dastlab syurrealistlarning turfa tögaragiga S.ning isyonkorlik ruxiga uçgan, tevarakatrofdagi dunyo tartibotini xuş körmagan, insonning jamiyatdagi xdyotida uçrab turadigan kiyinçiliklarni örganiş va bartaraf etiş xayoli bilan yaşagan yirik yozuvçilar xam a'zo bölişgan. S.ning ijtimoiy tizimni kayta quriş xaqidagi niyati afsonavor uydirma ekanligini tuşungan, S. estetikasidagi badiiy asarga xos ma'nodorlik va yaxlitlikning bekor qilinganini körgan katta iste'dod egalari syurrealistlar safini tark etganlar. 30y.larning oxiriga kelib, mistikaga oşkora ravişda berilgan A. Breton boşçiligidagi ayrim şoirlargina S.ga sodiq bölib qoldilar va ular safi taklidçilar hisobiga kengaydi. 40y.larning boşlarida A. Breton, S.Dali, I. Tangi va b.ning muhojirlikka ketişi bilan S.ning markazi AQŞga köçdi. Fransiyada S.ni qayta tiklaşga qaratilgan uriniş Samara bermadi.
S. adabiy-badiiy yönaliş sifatida öz umrini ötagan bölsada, uning gullagan davrida işlab çiqilgan ayrim badiiy usul va vositalardan tasviriy san'at, teatr va kinodan taşqari, amaliy san'atda ham istifoda etilmoqda. Ad.: Andreyev L. G., Syurrealizm, M., 1972.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЮРРЕАЛИЗМ (франц. surrealisme — ўта реализм) — 20а,нинг 10—20й.ларида француз адабиётида пайдо бўлиб, тасвирий санъат, ҳайкалтарошлик, театр, кино соғаларига, кейинчалик бошқа мамлакатлар (Бельгия, Чехословакия, Югославия, АҚШ, Мексика, Япония)га ҳам тарқалган авангардлик йўналиши. Маркиз де Сад, Ж. Нерваль, шунингдек, А. Рембо, Лотреамондан А. Жарри, Г. Аполлинер ва С. Ревердига қадар бўлган ёзувчилар ижоди С.нинг пайдо бўлишида манба вазифасини ўтаган. С. вакиллари ақлий фаолиятдаги, ҳатто жамият хаётидаги шаклланган тизимни тубдан ўзгартириш даъвоси билан чиққанлар. С.нинг янги адабий йўналиш сифатида майдонга келишида «Litterature» («Адабиёт», 1919 —24) журнали муҳим роль ўйнади. Бу журнали атрофида бирлашган Л.Арагон,Л. Бретон, Ф. Супо каби ёзувчилар С.га асос солдилар. Кўп ўтмай, улар даврасига П. Элюар, Р. Деснос, А. Арто ва б. келиб қўшилишди.
С. мияга илк бор келиб қолган сўз, нутқ парчалари, турлитуман хаёлларнинг дастлабки, кутилмаган бир ҳолатдаги ажабтовур шаклини ҳар қандай ижодий фаолиятнинг хамиртуруши, асоси, деб эълон қилган. Сюрреалистик театр (асосчиси А. Арто) ва кинематографияда қам айрим саҳна ва кадрларнинг бирбири билан мантиқсиз боғланиши ва умуман ақлзаковат доирасидан четга чиқиш «ҳақиқий реаллик» сифатида тан олинган.
Дастлаб сюрреалистларнинг турфа тўгарагига С.нинг исёнкорлик рухига учган, теваракатрофдаги дунё тартиботини хуш кўрмаган, инсоннинг жамиятдаги хдётида учраб турадиган кийинчиликларни ўрганиш ва бартараф этиш хаёли билан яшаган йирик ёзувчилар хам аъзо бўлишган. С.нинг ижтимоий тизимни кайта қуриш хақидаги нияти афсонавор уйдирма эканлигини тушунган, С. эстетикасидаги бадиий асарга хос маънодорлик ва яхлитликнинг бекор қилинганини кўрган катта истеъдод эгалари сюрреалистлар сафини тарк этганлар. 30й.ларнинг охирига келиб, мистикага ошкора равишда берилган А. Бретон бошчилигидаги айрим шоирларгина С.га содиқ бўлиб қолдилар ва улар сафи таклидчилар ҳисобига кенгайди. 40й.ларнинг бошларида А. Бретон, С.Дали, И. Танги ва б.нинг муҳожирликка кетиши билан С.нинг маркази АҚШга кўчди. Францияда С.ни қайта тиклашга қаратилган уриниш Самара бермади.
С. адабий-бадиий йўналиш сифатида ўз умрини ўтаган бўлсада, унинг гуллаган даврида ишлаб чиқилган айрим бадиий усул ва воситалардан тасвирий санъат, театр ва кинодан ташқари, амалий санъатда ҳам истифода этилмоқда. Ад.: Андреев Л. Г., Сюрреализм, М., 1972.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.