Tabaqa
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3–4-b. — ziyouz.com
Tabaqa — muayyan xalq içida ijtimoiy mavqeiga qarab bölinadigan guruh. T. urfodat yoki qonunda mustahkamlangan, avloddan avlodga ötib keladigan xuquq va burçlarga ega bölgan. T.lar ötmişda an'anaviy zodagonlik va aslzodalik tuşunçalari mavjud bölgan joylarda vujudga kelgan.
Şarq mamlakatlarida jamiyatni turli T.larga bölinganligi tarixiy manbalarda qayd etib ötilgan. Mac, qad. Hindistonda varnalar, kastalar mavjud bölgan. Musulmon mamlakatarida harbiylar, ahli qalam, ulamolar, qozilar, raiyat va b. alohida T.ga ajralgan. Markaziy Osiyoda jamiyatni T.ga ajratişni şartli ravişda 2 ga böliş mumkin. Birinçisi, sinfiy T.ga ajratiş, uning tarixi ibtidoiy jamiyaning yemirilişi va sinfiy munosabatlarning şakllanişi, dinning kelib çiqişi bilan boğliq. Mac, qabila boşliqlari, kohinlar jamiyatning imtiyozli T.sini taşkil etişgan (q. Tabu). Ikkinçisi, ijtimoiy T.ga ajratiş T.ning bu şakli ham ilk yozma manbalarga köra (Avesto) Markaziy Osiyoda qad. tarixga ega. Arablar istilosi, islom dini tarqalganidan söng, yanada keng Tarkalgan. Sayyid, xöja, töra, mir, bek va b. jamiyatning oqsuyaklar T.sini taşkil etgan bölsa, oddiy fuqaro — qoraçalar deb nomlangan. Mas., sayyidlar payğambar avlodlari sanalib, ular musulmon jamiyatida imtiyozli ijtimoiy T.ni taşkil qilganlar va dindorlar orasida katta obrö-e'tiborga ega bölişgan. Xalq sayyidlarni ba'zan avliyolar qatoriga qöygan. Xöjalar islomda oqsuyaklar T.si sifatida sayyidlardan keyin turib, ba'zi musulmon mamlakatlarida hozir ham ularning imtiyozlari saklanib qolgan. Ötmişda xöjalar bilan oddiy fuqarolar (qoraça) örtasida quda-andaçilik munosabatlari çeklangan. Ijtimoiy munosabatlar rivojlanişi bilan jamiyatda ijtimoiy tafovut yöqolib boradi. Örta Osiyoda 20-a.ga qadar turli ijtimoiy T.lar mavjud bölgan.
T.çilikning yuksak namunasi Fransiyada bölib, u yerda 14—15-a.lardan boşlab jamiyat T.larga bölingan. Yuqori T. aristokratiya va mayda dvoryanlar (jentri)dan iborat edi. Ruxrniylar boşqa T.ga mansub bölib, ular bir oz quyiroqsa tursalarda, maxsus imtiyozga ega edilar. Oddiy xalqni esa keyinçalik «uçinçi T.» deb atay boşladilar. T.laniş boşka davlatlarda turliça şakllarda körinadi.
Sayfullo Tursunov.
Q.: Tabu
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБАҚА — муайян халқ ичида ижтимоий мавқеига қараб бўлинадиган гуруҳ. Т. урфодат ёки қонунда мустаҳкамланган, авлоддан авлодга ўтиб келадиган хуқуқ ва бурчларга эга бўлган. Т.лар ўтмишда анъанавий зодагонлик ва аслзодалик тушунчалари мавжуд бўлган жойларда вужудга келган.
Шарқ мамлакатларида жамиятни турли Т.ларга бўлинганлиги тарихий манбаларда қайд этиб ўтилган. Mac, қад. Ҳиндистонда варналар, касталар мавжуд бўлган. Мусулмон мамлакатарида ҳарбийлар, аҳли қалам, уламолар, қозилар, раият ва б. алоҳида Т.га ажралган. Марказий Осиёда жамиятни Т.га ажратишни шартли равишда 2 га бўлиш мумкин. Биринчиси, синфий Т.га ажратиш, унинг тарихи ибтидоий жамиянинг емирилиши ва синфий муносабатларнинг шаклланиши, диннинг келиб чиқиши билан боғлиқ. Mac, қабила бошлиқлари, коҳинлар жамиятнинг имтиёзли Т.сини ташкил этишган (қ. Табу). Иккинчиси, ижтимоий Т.га ажратиш Т.нинг бу шакли ҳам илк ёзма манбаларга кўра (Авесто) Марказий Осиёда қад. тарихга эга. Араблар истилоси, ислом дини тарқалганидан сўнг, янада кенг Tapкалган. Саййид, хўжа, тўра, мир, бек ва б. жамиятнинг оқсуяклар Т.сини ташкил этган бўлса, оддий фуқаро — қорачалар деб номланган. Мас., саййидлар пайғамбар авлодлари саналиб, улар мусулмон жамиятида имтиёзли ижтимоий Т.ни ташкил қилганлар ва диндорлар орасида катта обрў-эътиборга эга бўлишган. Халқ саййидларни баъзан авлиёлар қаторига қўйган. Хўжалар исломда оқсуяклар Т.си сифатида саййидлардан кейин туриб, баъзи мусулмон мамлакатларида ҳозир ҳам уларнинг имтиёзлари сакланиб қолган. Ўтмишда хўжалар билан оддий фуқаролар (қорача) ўртасида қуда-андачилик муносабатлари чекланган. Ижтимоий муносабатлар ривожланиши билан жамиятда ижтимоий тафовут йўқолиб боради. Ўрта Осиёда 20-а.га қадар турли ижтимоий Т.лар мавжуд бўлган.
Т.чиликнинг юксак намунаси Францияда бўлиб, у ерда 14—15-а.лардан бошлаб жамият Т.ларга бўлинган. Юқори Т. аристократия ва майда дворянлар (жентри)дан иборат эди. Рухрнийлар бошқа Т.га мансуб бўлиб, улар бир оз қуйироқца турсаларда, махсус имтиёзга эга эдилар. Оддий халқни эса кейинчалик «учинчи Т.» деб атай бошладилар. Т.ланиш бошка давлатларда турлича шаклларда кўринади.
Сайфулло Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.