Tabiat

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com

Tabiat — odamning paydo bölguniça ham, odam iştiroki bilan ham mavjud borliq. Umuman — bu dunyo, odam, koinot; mikromakromegadunyolar; jonsiz va jonli borliq. Tor ma'noda — tabiat fanlari örganadigan obyekt. T. odamga, jamiyatga boğliq bölmagan qonuniyatga böysunadi. Odam T.ning bir qismi. Odam T. qonunlarini özgartira olmaydi, faqat qrnunlardan foydalanib, T. elementlarini, qismlarini özlaştirişi mumkin. T. tuşunçasi insoniyat jamiyati yaşaşi tabiiy şaroitlarining majmui sifatida ham qaraladi. Inson yaşaşi uçun mehnat qiladi, mehnat (mas., dehqonçilik, quriliş, sanoat), miya faoliyati va b. esa T.ning ba'zi jihatlarini özgartiradi. Odam tomonidan, ya'ni ijtimoiy mehnat jarayonida yaratiladigan moddiy boyliklar şartli ravişda «ikkinçi T.» deyiladi. Mas., vodoroddan urangaça bölgan 92 ta kimyoviy element tabiiydir, undan keyingi kaşf etilganlari sun'iydir. Barça sun'iy sintetik kimyoviy birikmalar, odam yaratayotgan atom va yadro energiyalari «ikkinçi T.»ga kiradi.

Odamning T.ga munosabati tarixda özgarib va rivojlanib bordi. Antik falsafada T.ga stixiyali kuçlar (Demokrit), ideal dunyoning in'ikosi (Platon), uyğun jarayon (Pifagor), mukammallik (Aristotel) deb qaralgan. Diniy ta'limotlarda T. ruxiy ibtidoning moddiy gavdalanişi deb xisoblangan va xudo T.dan yuqori turadi deb tuşunilgan. Uyğoniş davrida T.ga hamma tabiiy uyğunlik va mukammallikning yuzaga çiqişi sifatida karaldi. Yangi davrda T.ga bölgan munosabat T.ning ilmiy örganiş obyektiga aylanişida katta rol öynadi.

T. obyekti fazo va vaqtda mavjud modda, materiyadir. Ular çeksiz ma'lum narsalarning (elementar zarralar, antizarralar, qum, toş, tuproq, suv, havo, jonsiz va jonli mavjudot, planetalar, yulduzlar, galaktikalar va b. samoviy jismlar, fizik maydonlar) majmuidan iboratdir. Bir vaqtlar (fanning sönggi ma'lumotlari böyiça bundan 20 mlrd. yil avval) bu jismlar boşqa körinişda bölgan. Bölajak mlrd. yillarda u yana özgarib boradi. T. odamning, jamiyatning vatani. Odamning hayoti T.ning, biosferaning uyğun şaroitiga boğliq. Bu şaroit salbiy tomonga özgartirilsa, odamning normal yaşaşiga putur yetkaziladi, ekologik muammolar paydo böladi. Ilmiy-texnika yutuqlaridan notöğri foydalaniş — biosferaning buzilişiga olib keladi. Binobarin T.ni puxta bilib, undan samarali foydalaniş, unga töğri va oqilona munosabatda böliş lozim (q. Tabiatni muhofaza qiliş). Insonning T.ga bunday munosabatda bölişida fan asosiy omil bölib kelmoqda. Yer va koinotda insonning faoliyati faollaşmoqda. Koinotning uzoquzoq joylari (mas., metagalaktikalari)da ,t yuz berayotgan hodisalarni kengroq va çuqurroq biliş T. haqidagi tasavvurlarni kengaytiradi.

Omonulpa Fayzullayev.

Q.: Tabiatni muhofaza qiliş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАБИАТ — одамнинг пайдо бўлгунича ҳам, одам иштироки билан ҳам мавжуд борлиқ. Умуман — бу дунё, одам, коинот; микромакромегадунёлар; жонсиз ва жонли борлиқ. Тор маънода — табиат фанлари ўрганадиган объект. Т. одамга, жамиятга боғлиқ бўлмаган қонуниятга бўйсунади. Одам Т.нинг бир қисми. Одам Т. қонунларини ўзгартира олмайди, фақат қрнунлардан фойдаланиб, Т. элементларини, қисмларини ўзлаштириши мумкин. Т. тушунчаси инсоният жамияти яшаши табиий шароитларининг мажмуи сифатида ҳам қаралади. Инсон яшаши учун меҳнат қилади, меҳнат (мас., деҳқончилик, қурилиш, саноат), мия фаолияти ва б. эса Т.нинг баъзи жиҳатларини ўзгартиради. Одам томонидан, яъни ижтимоий меҳнат жараёнида яратиладиган моддий бойликлар шартли равишда «иккинчи Т.» дейилади. Мас., водороддан урангача бўлган 92 та кимёвий элемент табиийдир, ундан кейинги кашф этилганлари сунъийдир. Барча сунъий синтетик кимёвий бирикмалар, одам яратаётган атом ва ядро энергиялари «иккинчи Т.»га киради.

Одамнинг Т.га муносабати тарихда ўзгариб ва ривожланиб борди. Антик фалсафада Т.га стихияли кучлар (Демокрит), идеал дунёнинг инъикоси (Платон), уйғун жараён (Пифагор), мукаммаллик (Аристотель) деб қаралган. Диний таълимотларда Т. рухий ибтидонинг моддий гавдаланиши деб хисобланган ва худо Т.дан юқори туради деб тушунилган. Уйғониш даврида Т.га ҳамма табиий уйғунлик ва мукаммалликнинг юзага чиқиши сифатида каралди. Янги даврда Т.га бўлган муносабат Т.нинг илмий ўрганиш объектига айланишида катта роль ўйнади.

Т. объекти фазо ва вақтда мавжуд модда, материядир. Улар чексиз маълум нарсаларнинг (элементар зарралар, антизарралар, қум, тош, тупроқ, сув, ҳаво, жонсиз ва жонли мавжудот, планеталар, юлдузлар, галактикалар ва б. самовий жисмлар, физик майдонлар) мажмуидан иборатдир. Бир вақтлар (фаннинг сўнгги маълумотлари бўйича бундан 20 млрд. йил аввал) бу жисмлар бошқа кўринишда бўлган. Бўлажак млрд. йилларда у яна ўзгариб боради. Т. одамнинг, жамиятнинг ватани. Одамнинг ҳаёти Т.нинг, биосферанинг уйғун шароитига боғлиқ. Бу шароит салбий томонга ўзгартирилса, одамнинг нормал яшашига путур етказилади, экологик муаммолар пайдо бўлади. Илмий-техника ютуқларидан нотўғри фойдаланиш — биосферанинг бузилишига олиб келади. Бинобарин Т.ни пухта билиб, ундан самарали фойдаланиш, унга тўғри ва оқилона муносабатда бўлиш лозим (қ. Табиатни муҳофаза қилиш). Инсоннинг Т.га бундай муносабатда бўлишида фан асосий омил бўлиб келмоқда. Ер ва коинотда инсоннинг фаолияти фаоллашмоқда. Коинотнинг узоқузоқ жойлари (мас., метагалактикалари)да ,t юз бераётган ҳодисаларни кенгроқ ва чуқурроқ билиш Т. ҳақидаги тасаввурларни кенгайтиради.

Омонулпа Файзуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.