Tabiiy monopoliya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20-b. — ziyouz.com
Tabiiy monopoliya - bozorda muayyan tovarlar (işlar, xizmatlar) turlariga bölgan talabni krndirişda rakrbatli şaroitlarni yaratiş texnologik xususiyatlarga köra mumkin bölmaydigan yoki iqtisodiy jihatdan maqbul bölmaydigan holat. T.m.lar faoliyati ularning mamlakat iqtisodiyotida egallagan ahamiyatini hisobga olgan holda davlat tomonidan tartibga solinadi.
T.m. tarkibi turli mamlakatlarda turliça. Keyingi yillarda köpçilik mamlakatlarda T.m.lar doirasini qisqarib borişi kuzatilmoqda. Özbekistonda T.m. sohalari xalqaro amaliyotga nisbatan birmunça kengroq. Ularning şakllanişi ötiş davrida iqtisodiyotni qayta quriş va boşqariş böyiça yuzaga kelgan tuzilmalar bilan boğliq. Özbekiston Respublikasining «Tabiiy monopoliyalar töğrisida»gi (1997 y. 25 apr.; yangi tahrirda 1999 y. 19 avg.) qonuniga muvofiq Özbekistonda quyidagi sohalarda T.m. subyektlarining faoliyati davlat tomonidan tartibga solinadi: neft, neft va gaz kondensata, tabiiy gaz va kumir qazib çikariş, neft, neft mahsulotlari va gazni quvurlar orqali taşiş, elektr va issiklik energiyasini işlab çiqariş. va uzatiş, t.y.larda yuk va yölovçilar taşiş, umumiy erkin foydalaniladigan elektr va poçta aloqasi xizmatlari, suv quvurlari va kanalizatsiya xizmatlari. Portlar va aeroportlar kursatadigan xizmatlar ham T.m.lar tizimiga kiritilgan.
T.m. sohalarida davlat iqtisodiy siyosatining eng ustuvor yönalişlaridan biri ularni tarkibiy jihatdan qaytadan taşkil etiş, ya'ni T.m.larni yanada samarali faoliyat körsatişiga yordam beruvçi bozor munosabatlari iziga köçiriş hisoblanadi. T.m. subyektlari faoliyatini Özbekiston Respublikasi Monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş Davlat qömitasi nazorat qiladi (yana q. Monopoliya, Monopoliyadan çiqariş).
Q.: Monopoliya, Monopoliyadan çiqariş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ МОНОПОЛИЯ - бозорда муайян товарлар (ишлар, хизматлар) турларига бўлган талабни крндиришда ракрбатли шароитларни яратиш технологик хусусиятларга кўра мумкин бўлмайдиган ёки иқтисодий жиҳатдан мақбул бўлмайдиган ҳолат. Т.м.лар фаолияти уларнинг мамлакат иқтисодиётида эгаллаган аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда давлат томонидан тартибга солинади.
Т.м. таркиби турли мамлакатларда турлича. Кейинги йилларда кўпчилик мамлакатларда Т.м.лар доирасини қисқариб бориши кузатилмоқда. Ўзбекистонда Т.м. соҳалари халқаро амалиётга нисбатан бирмунча кенгроқ. Уларнинг шаклланиши ўтиш даврида иқтисодиётни қайта қуриш ва бошқариш бўйича юзага келган тузилмалар билан боғлиқ. Ўзбекистон Республикасининг «Табиий монополиялар тўғрисида»ги (1997 й. 25 апр.; янги таҳрирда 1999 й. 19 авг.) қонунига мувофиқ Ўзбекистонда қуйидаги соҳаларда Т.м. субъектларининг фаолияти давлат томонидан тартибга солинади: нефть, нефть ва газ конденсата, табиий газ ва кумир қазиб чикариш, нефть, нефть маҳсулотлари ва газни қувурлар орқали ташиш, электр ва иссиклик энергиясини ишлаб чиқариш. ва узатиш, т.й.ларда юк ва йўловчилар ташиш, умумий эркин фойдаланиладиган электр ва почта алоқаси хизматлари, сув қувурлари ва канализация хизматлари. Портлар ва аэропортлар курсатадиган хизматлар ҳам Т.м.лар тизимига киритилган.
Т.м. соҳаларида давлат иқтисодий сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бири уларни таркибий жиҳатдан қайтадан ташкил этиш, яъни Т.м.ларни янада самарали фаолият кўрсатишига ёрдам берувчи бозор муносабатлари изига кўчириш ҳисобланади. Т.м. субъектлари фаолиятини Ўзбекистон Республикаси Монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш Давлат қўмитаси назорат қилади (яна қ. Монополия, Монополиядан чиқариш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.