Tafakkur
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 164-b. — ziyouz.com
Tafakkur — inson akliy faoliyatining yuksak şakli; obyektiv voqelikning ongda aks etiş jarayoni. T. atrof muhitni, ijtimoiy hodisalarni, voqelikni biliş quroli, şuningdek, inson faoliyatini amalga oşirişning asosiy şarti sanaladi. U sezgi, idrok, tasavvurlarta Karaganda voqelikni töla va aniq aks ettiruvçi yuksak biliş jarayonidir. T. — inson miyasining alohida funksiyasi. Uning nerv fiziologik asosi birinçi va ikkinçi signal sistemalarining özaro munosabatidan iborat. T. jarayonida insonda fikr, mulohaza, ğoya, faraz kabilar vujudga keladi va ular şaxsning ongida tuşunçalar, hukmlar, xulosalar şaklida ifodalanadi (q. Ong). T. şil va nutq bilan çambarças boğliq ravişda namoyon böladi. Fikrlaş faoliyati nutq şaklida namoyon böladi. Nutq aloqasi jarayonida insonning hissiy muşohada doirasi kengayib qolmay, orttirilgan tajriba boşqa kişilarga ham beriladi. Inson özining T.i, nutqi hamda ongli xattiharakati bilan boşqa mavjudotlardan ajralib turadi. U fikr yuritiş faoliyatida özida aks ettirgan, idrok qilgan, tasavvur etgan narsa va hodisalarning haqiqiyligini aniqlaydi, hosil qilingan hukmlar, tuşunçalar, xulosalar çin yoki çin emasligini belgilab oladi. Inson T.i orqali voqelikni umumlaştirib, bavosita (bilvosita) aks ettiradi, narsa va hodisalar örtasidagi eng muhim boğlanişlar, munosabatlar, xususiyatlarni anglab yetadi. Binobarin, inson muayyan qonun, qonuniyat va qoidalarga asoslangan holda ijtimoiy voqea va hodisalarning vujudga kelişi, rivojlanişi hamda oqibatini oldindan köriş imkoniyatiga ega.
T. köpgina fan sohalari (falsafa, mantiq, jamiyatşunoslik, ped., fiziologiya, kibernetika, biol.)ning tadqiqot obyekti hisoblanadi. Psixologiyada T. voqelikni umumlaştiriş darajasiga, muammoni yeçiş vositasi xususiyatiga, holatlarning inson uçun yangiligi, şaxsning faollik körsatiş darajasiga köra bir neça turlarga (körgazmali harakat, körgazmaliobrazli, amaliy, nazariy, ixtiyoriy, ixtiyorsiz, mavhum, ijodiy va h.k.) ajratib tadqiq qilinadi. Ijtimoiy hayotda, ta'lim jarayoni va işlab çiqariş.da odamlar örtasidagi aloqa va munosabatlar ham T. yordamida namoyon böladi. Jamoada tanqidiy qaraş, özini özi tanqid, baholaş, tekşiriş, özini özi tekşiriş, nazorat qiliş, özini özi nazorat qiliş, guruhiy mulohaza yuritişdan iborat T. sifatlari vujudga keladi. Insonning inson tomonidan idrok kilinişi ham T. bilan uzviy aloqadadir. Ijodiy işlar, kaşfiyotlar, ixtirolar, takliflar T.ning mahsuli hisoblanadi. Psixologiya T.ning filogenetik (insoniyat paydo bölişi davri), ontogenetik (kişi umri davomida) bilişga oid tarixiy jihatlarini ham örganadi. Hoz. zamon fanining juda köp murakkab masalalari T.dagi mantiqiy jarayonlarni yanada çuqurroq örganişni taqozo etmoqda.
Ergaş Ğoziyev.
Q.: Ong
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАФАККУР — инсон аклий фаолиятининг юксак шакли; объектив воқеликнинг онгда акс этиш жараёни. Т. атроф муҳитни, ижтимоий ҳодисаларни, воқеликни билиш қуроли, шунингдек, инсон фаолиятини амалга оширишнинг асосий шарти саналади. У сезги, идрок, тасаввурларта Караганда воқеликни тўла ва аниқ акс эттирувчи юксак билиш жараёнидир. Т. — инсон миясининг алоҳида функцияси. Унинг нерв физиологик асоси биринчи ва иккинчи сигнал системаларининг ўзаро муносабатидан иборат. Т. жараёнида инсонда фикр, мулоҳаза, ғоя, фараз кабилар вужудга келади ва улар шахснинг онгида тушунчалар, ҳукмлар, хулосалар шаклида ифодаланади (қ. Онг). Т. шил ва нутқ билан чамбарчас боғлиқ равишда намоён бўлади. Фикрлаш фаолияти нутқ шаклида намоён бўлади. Нутқ алоқаси жараёнида инсоннинг ҳиссий мушоҳада доираси кенгайиб қолмай, орттирилган тажриба бошқа кишиларга ҳам берилади. Инсон ўзининг Т.и, нутқи ҳамда онгли хаттиҳаракати билан бошқа мавжудотлардан ажралиб туради. У фикр юритиш фаолиятида ўзида акс эттирган, идрок қилган, тасаввур этган нарса ва ҳодисаларнинг ҳақиқийлигини аниқлайди, ҳосил қилинган ҳукмлар, тушунчалар, хулосалар чин ёки чин эмаслигини белгилаб олади. Инсон Т.и орқали воқеликни умумлаштириб, бавосита (билвосита) акс эттиради, нарса ва ҳодисалар ўртасидаги энг муҳим боғланишлар, муносабатлар, хусусиятларни англаб етади. Бинобарин, инсон муайян қонун, қонуният ва қоидаларга асосланган ҳолда ижтимоий воқеа ва ҳодисаларнинг вужудга келиши, ривожланиши ҳамда оқибатини олдиндан кўриш имкониятига эга.
Т. кўпгина фан соҳалари (фалсафа, мантиқ, жамиятшунослик, пед., физиология, кибернетика, биол.)нинг тадқиқот объекти ҳисобланади. Психологияда Т. воқеликни умумлаштириш даражасига, муаммони ечиш воситаси хусусиятига, ҳолатларнинг инсон учун янгилиги, шахснинг фаоллик кўрсатиш даражасига кўра бир неча турларга (кўргазмали ҳаракат, кўргазмалиобразли, амалий, назарий, ихтиёрий, ихтиёрсиз, мавҳум, ижодий ва ҳ.к.) ажратиб тадқиқ қилинади. Ижтимоий ҳаётда, таълим жараёни ва ишлаб чиқариш.да одамлар ўртасидаги алоқа ва муносабатлар ҳам Т. ёрдамида намоён бўлади. Жамоада танқидий қараш, ўзини ўзи танқид, баҳолаш, текшириш, ўзини ўзи текшириш, назорат қилиш, ўзини ўзи назорат қилиш, гуруҳий мулоҳаза юритишдан иборат Т. сифатлари вужудга келади. Инсоннинг инсон томонидан идрок килиниши ҳам Т. билан узвий алоқададир. Ижодий ишлар, кашфиётлар, ихтиролар, таклифлар Т.нинг маҳсули ҳисобланади. Психология Т.нинг филогенетик (инсоният пайдо бўлиши даври), онтогенетик (киши умри давомида) билишга оид тарихий жиҳатларини ҳам ўрганади. Ҳоз. замон фанининг жуда кўп мураккаб масалалари Т.даги мантиқий жараёнларни янада чуқурроқ ўрганишни тақозо этмоқда.
Эргаш Ғозиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.