Tajriba dalasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–40-b. — ziyouz.com
Tajriba dalasi - 1) qişloq xöjaligi. sohasidagi tajriba muassasasi; T.d.da joyning tabiiy va iqtisodiy şaroitlarini hisobga olgan holda qişloq xöjaligi. ekinlari yetiştirişning ratsional usullarini işlab çiqiş maqsadida dala tajribalari ötkaziladi. T.d. qişloq xöjaligi fanlari rivojlanişida muhimrol öynagan. Hoz. davrda mustaqil muassasa sifatida öz ahamiyatini yöqotdi. Köpgina T.d. asosida tajriba styalari, ba'zi hollarda esa intlar taşkil etilgan. Hozir ham saqlanib qolgan T.d. muayyan intlar ixtiyorida bölib, doimiy tajriba maydoni vazifasini bajaradi. Uzbekistonda dehqonçilikka doir dastlabki T.d.dan biri Mirzaçöl tajriba dalasi bölgan; 2) dala tajribalari ötkaziladigan yer uçastkasi. Q.x. ekinlarining biologik va agrotexnik xususiyatlarini, ularni turli tabiiy va xöjalik şaroitlarida yetiştiriş usullarini örganiş uçun möljallanadi. T.d.ning tuproği mazkur zona uçun tipik, unumdorligi jihatidan bir xil, relyefi tekis, nişabi tuproqni bir tekisda namlaşga imkon beradigan darajada bölişi tajriba natijalarining anikligini ta'minlaydi. T.d. uçun sönggi 3—4 yil davomida har yili bir xil ekin ekilgan, ögit soliş, tuproqqa işlov berişda yagona sistema qöllanilgan yerlar tanlanadi va h.k. Maydondagi paykallarning kattakiçikligi va tajriba takroriyligi dala tajribasining aniqligiga ta'sir körsatadi. Tajribalar muayyan sondagi variantlardan iborat bölgan ma'lum bir sxema böyiça bajariladi. Tajriba kiçik paykallarda ötkazilsa va juda aniq natijalar oliş zarur bölsa, tajriba 6 martagaça takrorlanadi (mas., Davlat nav sinovida 50 m2 kattalikdagi paykallarda). Paykaltaxm. 100 m2 gaça kattalaştirib borilganda tajriba aniqligi ortib boradi, ularni yanada kattalaştiriş tajriba anikligini pasaytiradi. Alohidaalohida işlov berişni talab qilmaydigan paykallarda agrotexnika tajribalarining asosiy qismi kattaligi 50—200 m2 keladigan paykallarda ötkaziladi. Maşina va qurollarni alohidaalohida işlatişni talab etadigan tuprokka işlov beriş usullari yoki boşqa agrotexnika tadbirlarini sinab kurihda har bir paykal 300 va, hatto, 1000 m2 gaça kattalaştiriladi. T.d.da ösimliklar hosilini mikdor va sifat jihatidan hisobga olib boriş şart, bu esa dala şaroitlarida hosilning örganilayotgan şu usullariga kay darajada boğlikligini anikdaşga yordam beradi.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЖРИБА ДАЛАСИ - 1) қишлоқ хўжалиги. соҳасидаги тажриба муассасаси; Т.д.да жойнинг табиий ва иқтисодий шароитларини ҳисобга олган ҳолда қишлоқ хўжалиги. экинлари етиштиришнинг рационал усулларини ишлаб чиқиш мақсадида дала тажрибалари ўтказилади. Т.д. қишлоқ хўжалиги фанлари ривожланишида муҳимроль ўйнаган. Ҳоз. даврда мустақил муассаса сифатида ўз аҳамиятини йўқотди. Кўпгина Т.д. асосида тажриба стялари, баъзи ҳолларда эса интлар ташкил этилган. Ҳозир ҳам сақланиб қолган Т.д. муайян интлар ихтиёрида бўлиб, доимий тажриба майдони вазифасини бажаради. Узбекистонда деҳқончиликка доир дастлабки Т.д.дан бири Мирзачўл тажриба даласи бўлган; 2) дала тажрибалари ўтказиладиган ер участкаси. Қ.х. экинларининг биологик ва агротехник хусусиятларини, уларни турли табиий ва хўжалик шароитларида етиштириш усулларини ўрганиш учун мўлжалланади. Т.д.нинг тупроғи мазкур зона учун типик, унумдорлиги жиҳатидан бир хил, рельефи текис, нишаби тупроқни бир текисда намлашга имкон берадиган даражада бўлиши тажриба натижаларининг аниклигини таъминлайди. Т.д. учун сўнгги 3—4 йил давомида ҳар йили бир хил экин экилган, ўгит солиш, тупроққа ишлов беришда ягона система қўлланилган ерлар танланади ва ҳ.к. Майдондаги пайкалларнинг каттакичиклиги ва тажриба такрорийлиги дала тажрибасининг аниқлигига таъсир кўрсатади. Тажрибалар муайян сондаги вариантлардан иборат бўлган маълум бир схема бўйича бажарилади. Тажриба кичик пайкалларда ўтказилса ва жуда аниқ натижалар олиш зарур бўлса, тажриба 6 мартагача такрорланади (мас., Давлат нав синовида 50 м2 катталикдаги пайкалларда). Пайкалтахм. 100 м2 гача катталаштириб борилганда тажриба аниқлиги ортиб боради, уларни янада катталаштириш тажриба аниклигини пасайтиради. Алоҳидаалоҳида ишлов беришни талаб қилмайдиган пайкалларда агротехника тажрибаларининг асосий қисми катталиги 50—200 м2 келадиган пайкалларда ўтказилади. Машина ва қуролларни алоҳидаалоҳида ишлатишни талаб этадиган тупрокка ишлов бериш усуллари ёки бошқа агротехника тадбирларини синаб куриҳда ҳар бир пайкал 300 ва, ҳатто, 1000 м2 гача катталаштирилади. Т.д.да ўсимликлар ҳосилини микдор ва сифат жиҳатидан ҳисобга олиб бориш шарт, бу эса дала шароитларида ҳосилнинг ўрганилаётган шу усулларига кай даражада боғликлигини аникдашга ёрдам беради.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.