Talas viloyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–63-b. — ziyouz.com

Talas viloyati — Qirğiziston Respublikasining şim.ğarbiy qismidagi viloyat, Talas vodiysida joylaşgan. Şim., şim.ğarbdan Qozoğiston, jan.ğarbdan Özbekiston va Jalolobod viloyati, şarqsan Norin va Çu viloyatlari bilan çegaradoş. T.v. 1944—55 y.larda mavjud bölgan, 1955—80 y.larda tuman, 1980 y.da qaytadan taşkil qilingan. Umumiy mayd. 11,5 ming km2. Aholisi 199,9 ming kişi (1999). Markazi — Talas ş.

T.v.ning yer yuzasi toğli va şu tufayli murakkab relyef şakllariga ega. Ğarbdan şarqqa 230 km ga çözilgan, eng keng joyi 80 km. Vodiyni qurşab turgan Qirğiziston va Talas Olatovlari şarqsa bir-biriga yaqinlaşib, toğ tugunini hosil qiladi. Bal. 650 m dan 4500 m gaça. Vodiy tomondagi toğ yon bağirlari daryolar bilan parçalangan.

T.v. turli xil qazilma boyliklariga ega. Konlardan Jeroy oltin koni, Aççiqtoş oltingugurt kolçedan koni katta ahamiyatga ega. Ular geologik jihatdan yaxşi örganilgan. Sanoat zaxirasi böyiça bu konlardan oltin ajratib oliş va sulfat kislotasini işlab çiqariş. imkoniyati bor. Kumir, quriliş materiallari mavjud. Iqlimi kontinental. Yoğingarçilik oz. Tekisliklarda yozi issiq, qurğoqçil, qişi sovuq. Iyulning örtaça trasi 20—22°, yanv.niki —6°, —7°. Yillik yoğin ğarbda 200 mm, şarqda 400 mm gaça, vegetatsiya davri 130—160 kun.

Viloyat daryolari, asosan, Talas daryosi sistemasiga kiradi. T.v.dagi Qarqara daryosi Axsi daryosiga quyiladi. Talas daryosi kattaligi böyiça Qirğizistonda 3örinda turadi. Viloyatda tabiiy köllar yöq. Talas Olatovida muzliklar uçraydi. Tuproği, asosan, böz tuproq. Toğ yon bağirlarida (1600— 2500 m)köpinça karbonatli qönğir tuproq va toğ qora tuproği uçraydi. Ösimliklardan çala çölda şuvoqefemerli va şuvoqbetaga ösimliklar ösadi. Balandtoğ ötloqli mintaqada (2500 m dan yuqorida) arça, qarağay, pixta örmonlari bor. Glyatsialnival mintaqada (3400—3600 m dan yuqorida) qoyatoş va şağallar orasida alp ösimliklari ösadi. Talas daryosi böylarida (Kumuştoğdan Qoraqölgaça) terak, tol va b. keng bargli daraxtlar bor. Toğ yon bağirlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

Yovvoyi hayvonlardan ayiq, silovsin, arxar, toğ takasi, kiyik, qobon, böri, suğur, har xil kemiruvçilar, quşlar, daryolarda baliq köp. T.v.da Talas davlat kompleks va zoologiya köriqxonalari bor.

T.v. Qirğiziston Respublikasida qişloq xöjaligi. mahsulotlari ayrim turlarini yetiştirişda muhim ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, yengil sanoat, quriliş materiallari korxonalari bor. Şulardan eng yiriklari: Talas ş.dagi sut, pişloq zdlari, Qorabura tumanidagi yoğ zavodi. Şuningdek, non, pivo zdlari, göşt ktlari, tikuvçilik, poyabzal fkalari faoliyat körsatadi. Quriliş korxonalaridan ğişt zdi, uysozlik kti, temirbeton buyumlari korxonasi, şağal saralaş zdlari mavjud. Qayindi konidan granit qazib olinadi.

K.x.ning asosiy tarmoği— çorvaçilik. Qöy, eçki, qoramol, çöçqa boqiladi. Parrandaçilik, yilqiçilik rivojlangan. Ot zotlarini yaxşilovçi Talas yilqiçilik zdi mavjud. Dehqonçilikda ğalla, tamaki, ozuqa, ildiz mevali ösimliklar ekiladi. Viloyatning quyi dehqonçilik rnlarida tokçilik, toğ etaklarida mevaçilik rivojlangan.

Viloyatdagi transportning asosiy turi avtomobil transporta. Yirik şaharlarni tutaştiruvçi magistral avtomobil yöllari bor.

Talas ş. havo yöli orqali Bişkek, Jalolobod, Töktağul, Yangibozor (Çatqol tumani) bilan boğlangan.

T.v.da 3 xalq teatri, adabiyetnografik muzey, rassomçilikhunarmandçilik muzeyi, 4 madaniyat va istirohat boği, Manas gumbazi bor. Manas eposining 1000 y.lik yubileyi munosabati bilan noyob Manas majmuasi qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЛАС ВИЛОЯТИ — Қирғизистон Республикасининг шим.ғарбий қисмидаги вилоят, Талас водийсида жойлашган. Шим., шим.ғарбдан Қозоғистон, жан.ғарбдан Ўзбекистон ва Жалолобод вилояти, шарқцан Норин ва Чу вилоятлари билан чегарадош. Т.в. 1944—55 й.ларда мавжуд бўлган, 1955—80 й.ларда туман, 1980 й.да қайтадан ташкил қилинган. Умумий майд. 11,5 минг км2. Аҳолиси 199,9 минг киши (1999). Маркази — Талас ш.

Т.в.нинг ер юзаси тоғли ва шу туфайли мураккаб рельеф шаклларига эга. Ғарбдан шарққа 230 км га чўзилган, энг кенг жойи 80 км. Водийни қуршаб турган Қирғизистон ва Талас Олатовлари шарқца бир-бирига яқинлашиб, тоғ тугунини ҳосил қилади. Бал. 650 м дан 4500 м гача. Водий томондаги тоғ ён бағирлари дарёлар билан парчаланган.

Т.в. турли хил қазилма бойликларига эга. Конлардан Жерой олтин кони, Аччиқтош олтингугурт колчедан кони катта аҳамиятга эга. Улар геологик жиҳатдан яхши ўрганилган. Саноат захираси бўйича бу конлардан олтин ажратиб олиш ва сульфат кислотасини ишлаб чиқариш. имконияти бор. Кумир, қурилиш материаллари мавжуд. Иқлими континентал. Ёғингарчилик оз. Текисликларда ёзи иссиқ, қурғоқчил, қиши совуқ. Июлнинг ўртача траси 20—22°, янв.ники —6°, —7°. Йиллик ёғин ғарбда 200 мм, шарқда 400 мм гача, вегетация даври 130—160 кун.

Вилоят дарёлари, асосан, Талас дарёси системасига киради. Т.в.даги Қарқара дарёси Ахси дарёсига қуйилади. Талас дарёси катталиги бўйича Қирғизистонда 3ўринда туради. Вилоятда табиий кўллар йўқ. Талас Олатовида музликлар учрайди. Тупроғи, асосан, бўз тупроқ. Тоғ ён бағирларида (1600— 2500 м)кўпинча карбонатли қўнғир тупроқ ва тоғ қора тупроғи учрайди. Ўсимликлардан чала чўлда шувоқэфемерли ва шувоқбетага ўсимликлар ўсади. Баландтоғ ўтлоқли минтақада (2500 м дан юқорида) арча, қарағай, пихта ўрмонлари бор. Гляциалнивал минтақада (3400—3600 м дан юқорида) қоятош ва шағаллар орасида альп ўсимликлари ўсади. Талас дарёси бўйларида (Кумуштоғдан Қорақўлгача) терак, тол ва б. кенг баргли дарахтлар бор. Тоғ ён бағирларидан яйлов сифатида фойдаланилади.

Ёввойи ҳайвонлардан айиқ, силовсин, архар, тоғ такаси, кийик, қобон, бўри, суғур, ҳар хил кемирувчилар, қушлар, дарёларда балиқ кўп. Т.в.да Талас давлат комплекс ва зоология кўриқхоналари бор.

Т.в. Қирғизистон Республикасида қишлоқ хўжалиги. маҳсулотлари айрим турларини етиштиришда муҳим аҳамиятга эга. Озиқ-овқат, енгил саноат, қурилиш материаллари корхоналари бор. Шулардан энг йириклари: Талас ш.даги сут, пишлоқ здлари, Қорабура туманидаги ёғ заводи. Шунингдек, нон, пиво здлари, гўшт ктлари, тикувчилик, пойабзал фкалари фаолият кўрсатади. Қурилиш корхоналаридан ғишт зди, уйсозлик кти, темирбетон буюмлари корхонаси, шағал саралаш здлари мавжуд. Қайинди конидан гранит қазиб олинади.

К.х.нинг асосий тармоғи— чорвачилик. Қўй, эчки, қорамол, чўчқа боқилади. Паррандачилик, йилқичилик ривожланган. От зотларини яхшиловчи Талас йилқичилик зди мавжуд. Деҳқончиликда ғалла, тамаки, озуқа, илдиз мевали ўсимликлар экилади. Вилоятнинг қуйи деҳқончилик рнларида токчилик, тоғ этакларида мевачилик ривожланган.

Вилоятдаги транспортнинг асосий тури автомобиль транспорта. Йирик шаҳарларни туташтирувчи магистрал автомобиль йўллари бор.

Талас ш. ҳаво йўли орқали Бишкек, Жалолобод, Тўктағул, Янгибозор (Чатқол тумани) билан боғланган.

Т.в.да 3 халқ театри, адабийэтнографик музей, рассомчиликҳунармандчилик музейи, 4 маданият ва истироҳат боғи, Манас гумбази бор. Манас эпосининг 1000 й.лик юбилейи муносабати билан ноёб Манас мажмуаси қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.