Tank

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 97–98-b. — ziyouz.com

Tank (ing. tank — sisterna, bak) — zanjirli (gusenitsali) zirxlangan jangovar maşina. Turli nişonlarni yöq qiliş, ekipajni işonçli himoyalaş, turli xil tösiklardan bemalol ötiş xususiyatiga ega. Zirxli jangovar maşinalar (keyinçalik T. deb ataldi) ning birinçi loyihalari 1911 — 15 y.larda rus muhandislari D. I. Mendeleyev, N. A. Poroxovşçikov, A. Vasilyevlar, Angliyada DeMol (1912), AvstriyaVengriyada G. Burştin (1913) tomonidan taklif kilingan. Inglizlar 1916 y.da «Marka1» T.larini işlab çiqib, şu yili ularni birinçi marta Somma daryosi böyidagi jangda qölladi. Hozir juda takomillaşgan turli rusumdagi T.lar işlab çiqariladi.

T.ning asosiy qismlari: zirxli korpus, minora, qurolyaroğ kompleksi (asosiy va yordamçi qurollar, öqdori), kuzatiş asboblari, möljalga oliş va b. moslamalar, kuç (motor) qurilmasi, kuç uzatkiçi (transmissiya), yuriş qismi, elektr jihozlar, aloqa tizimi, yonğinga qarşi jihozlar, ommaviy qirğin qurollarining şikastlovçi omillarga qarşi himoya tizimlari va b. Korpus va minora T.ning barça tarkibiy qismlarini birlaştiradi hamda ekipaj, agregatlar va yenilğini şikastlaniş va zararlanişdan saklaydi. Minora qölda, elektr yoki elektrgidravlik yuritmalar yordamida aylantiriladi. T.ning korpusi va minorasi legirlangan zirh pölati listlarini bir-biriga payvandlab yasaladi, ba'zan, yaxlit quyma korpusli T. ham uçraydi. Minora, odatda, quyma holda böladi (ba'zi hollarda payvandlab) yasaladi. T.lar snaryadga qarşi (faqat yengil T. — öqqa qarşi) zirhlanadi. Hozirgi T.lar korpusining içki qismi boşqaruv bölmasi (unga mexanikhaydovçi joylaşadi), jangovar bölma (unga T. komandiri, töp otuvçi, öklovçi joylaşadi, agar öqlovçiavtomat mavjud bölsa, öqlovçi bölmaydi), şuningdek motortransmissiya bölmasiga ajraladi. Yonilği, odatda, hamma bölmalarga örnatilgan baklarda, ba'zan korpusdan taşqaridagi baklarda saklanadi.

T.ning asosiy quroli maxsus töp, yordamçi quroli pulemyot va zenit pulemyota hisoblanadi. Asosan, T.ga öyiq yoki silliq stvolli töplar örnatiladi. Öqdorilar komplektiga zirh teşar, kumulyativ (nişonga yönaltirilgan), odsiy snaryadlar va plastik portlovçi moddali snaryadlar (inşootlarni buziş va jonli kuçlarga şikayet yetkaziş uçun) kiradi. Aniq öq (snaryad) otiş kurol stabilizatorlari, ballistik hisoblagiçlar, otiş uçun ma'lumotlarni avtomatik suratda taiyerlaydigan kurilmalar, tunda otiş asboblari yordamida amalga oşiriladi. T. içidagi havo filtrventilyatsiya qurilmasi bilan tozalab turiladi. T.ning kiçik, yengil, örtaça va oğir turlari böladi. Ular joyiga va maqsadiga karab işlatiladi.

T.larga 4 yoki 2 taktli, porşenli; suyuklik yoki havo bilan sovitiladigan maxsus dvigatel örnatiladi. Buriş mexanizmlari sifatida katta tezlikda ketayotgan T.ning burilişni osonlaştiradigan köp radiusli mexanizmlardan, transmissiya apparatlarini boşqariş moslamalari sifatida — servoyuritma (ayniqsa gidroyuritma) lardan foydalaniladi. T. yuqori tezlikda ham bir maromda ketişi uçun kuçli gidravlik dempfer (amortizator) lar örnatilgan. T. germetiklanganligi uçun 2 m gaça çuqurlikdagi keçuvlardan öta oladi (agar T. suv tagida yuriş uçun möljallangan maxsus moslamalar bilan jihozlansa, 4—5 m çuqurlikdagi suvlardan öta oladi). T.da elektronhisoblaş yöl körsatuvçi va avtomatik yöl topuvçi apparatlardan iborat navigatsiya tizimidan foydalaniladi.

T. raketa, töp qurollarini qöllaş, boşqariladigan snaryad (raketa) lardan foydalanişni hisobga olgan holda işlab çiqariladi: zirh detallari qalinlaştiriladi, snaryad tegiş ehtimoliga qarab korpusning tegişli joylariga qalin zirxlar örnatiladi; harakat tezligi oşiriladi, quvvati kuçaytiriladi va yonilğini birmunça tejab sarflaşni ta'minlaydigan dizel dvigatellaridan foydalaniladi. T.ning ekipaji —3 —4 kişi, tezligi —40 —70 km/soat, massasi 3555 t (2004).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАНК (инг. tank — цистерна, бак) — занжирли (гусеницали) зирхланган жанговар машина. Турли нишонларни йўқ қилиш, экипажни ишончли ҳимоялаш, турли хил тўсиклардан бемалол ўтиш хусусиятига эга. Зирхли жанговар машиналар (кейинчалик Т. деб аталди) нинг биринчи лойиҳалари 1911 — 15 й.ларда рус муҳандислари Д. И. Менделеев, Н. А. Пороховшчиков, А. Васильевлар, Англияда ДеМоль (1912), АвстрияВенгрияда Г. Бурштин (1913) томонидан таклиф килинган. Инглизлар 1916 й.да «Марка1» Т.ларини ишлаб чиқиб, шу йили уларни биринчи марта Сомма дарёси бўйидаги жангда қўллади. Ҳозир жуда такомиллашган турли русумдаги Т.лар ишлаб чиқарилади.

Т.нинг асосий қисмлари: зирхли корпус, минора, қуроляроғ комплекси (асосий ва ёрдамчи қуроллар, ўқдори), кузатиш асбоблари, мўлжалга олиш ва б. мосламалар, куч (мотор) қурилмаси, куч узаткичи (трансмиссия), юриш қисми, электр жиҳозлар, алоқа тизими, ёнғинга қарши жиҳозлар, оммавий қирғин қуролларининг шикастловчи омилларга қарши ҳимоя тизимлари ва б. Корпус ва минора Т.нинг барча таркибий қисмларини бирлаштиради ҳамда экипаж, агрегатлар ва енилғини шикастланиш ва зарарланишдан саклайди. Минора қўлда, электр ёки электргидравлик юритмалар ёрдамида айлантирилади. Т.нинг корпуси ва минораси легирланган зирҳ пўлати листларини бир-бирига пайвандлаб ясалади, баъзан, яхлит қуйма корпусли Т. ҳам учрайди. Минора, одатда, қуйма ҳолда бўлади (баъзи ҳолларда пайвандлаб) ясалади. Т.лар снарядга қарши (фақат енгил Т. — ўққа қарши) зирҳланади. Ҳозирги Т.лар корпусининг ички қисми бошқарув бўлмаси (унга механикҳайдовчи жойлашади), жанговар бўлма (унга Т. командири, тўп отувчи, ўкловчи жойлашади, агар ўқловчиавтомат мавжуд бўлса, ўқловчи бўлмайди), шунингдек мотортрансмиссия бўлмасига ажралади. Ёнилғи, одатда, ҳамма бўлмаларга ўрнатилган бакларда, баъзан корпусдан ташқаридаги бакларда сакланади.

Т.нинг асосий қуроли махсус тўп, ёрдамчи қуроли пулемёт ва зенит пулемёта ҳисобланади. Асосан, Т.га ўйиқ ёки силлиқ стволли тўплар ўрнатилади. Ўқдорилар комплектига зирҳ тешар, кумулятив (нишонга йўналтирилган), одций снарядлар ва пластик портловчи моддали снарядлар (иншоотларни бузиш ва жонли кучларга шикает етказиш учун) киради. Аниқ ўқ (снаряд) отиш курол стабилизаторлари, баллистик ҳисоблагичлар, отиш учун маълумотларни автоматик суратда таиерлайдиган курилмалар, тунда отиш асбоблари ёрдамида амалга оширилади. Т. ичидаги ҳаво фильтрвентиляция қурилмаси билан тозалаб турилади. Т.нинг кичик, енгил, ўртача ва оғир турлари бўлади. Улар жойига ва мақсадига караб ишлатилади.

Т.ларга 4 ёки 2 тактли, поршенли; суюклик ёки ҳаво билан совитиладиган махсус двигатель ўрнатилади. Буриш механизмлари сифатида катта тезликда кетаётган Т.нинг бурилишни осонлаштирадиган кўп радиусли механизмлардан, трансмиссия аппаратларини бошқариш мосламалари сифатида — сервоюритма (айниқса гидроюритма) лардан фойдаланилади. Т. юқори тезликда ҳам бир маромда кетиши учун кучли гидравлик демпфер (амортизатор) лар ўрнатилган. Т. герметикланганлиги учун 2 м гача чуқурликдаги кечувлардан ўта олади (агар Т. сув тагида юриш учун мўлжалланган махсус мосламалар билан жиҳозланса, 4—5 м чуқурликдаги сувлардан ўта олади). Т.да электронҳисоблаш йўл кўрсатувчи ва автоматик йўл топувчи аппаратлардан иборат навигация тизимидан фойдаланилади.

Т. ракета, тўп қуролларини қўллаш, бошқариладиган снаряд (ракета) лардан фойдаланишни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқарилади: зирҳ деталлари қалинлаштирилади, снаряд тегиш эҳтимолига қараб корпуснинг тегишли жойларига қалин зирхлар ўрнатилади; ҳаракат тезлиги оширилади, қуввати кучайтирилади ва ёнилғини бирмунча тежаб сарфлашни таъминлайдиган дизель двигателларидан фойдаланилади. Т.нинг экипажи —3 —4 киши, тезлиги —40 —70 км/соат, массаси 3555 т (2004).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.