Tank

Tank (inglizça tank — sisterna, bak) — odatda zanjirli (gusenitsali) yuriş qismiga ega, aylanuvçi minoraga örnatilgan töp va pulemyot bilan qurollangan zirhli jangovar maşina. ÖzME'ga köra, tank nişonlarni yöq qiliş, ekipajni işonçli himoya qiliş va turli tösiqlardan ötiş qobiliyatiga ega. Inglizça Vikipediya tankni quruqlikdagi jangda oldingi saflarda işlatiladigan asosiy hujum quroli deb ta'riflaydi; u kuçli olov, mustahkam zirh va yuqori harakatçanlikni birlaştiradi.12

Rusça Vikipediyaga köra, «tank» sözi inglizça «bak», «sisterna» ma'nosidagi sözdan olingan. Birinçi jahon uruşi yillarida ingliz harbiylari yangi maşinalarni temir yöl orqali frontga jönatişda duşman josuslarini çalğitiş maqsadida ularni yoqilği sisternasi deb körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu nom 1915-yilda, «quruqlik kemalari» deb atalgan maşinalarning asl mohiyatini sir tutiş uçun qöllana boşlangan. Keyinçalik bu söz dunyoning köp tillariga kirgan; nemis armiyasida esa «Panzer» atamasi qaror topgan.

ÖzME'ga köra, zirhli jangovar maşinalarning dastlabki loyihalari 1911–1915-yillarda Rossiyada (D. I. Mendeleyev, N. A. Poroxovşçikov va boşqalar), Angliyada (De Mol, 1912) va Avstriya-Vengriyada (G. Burştin, 1913) taklif qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, tankning paydo bölişiga Birinçi jahon uruşidagi pozitsion «xandaq uruşi» sabab bölgan: çuqur mudofaa çiziqlarini, simli tösiqlar va pulemyot uyalarini artilleriya bilan töla yöq qiliş qiyin edi. 1915-yilda Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiyada deyarli bir vaqtda tank yaratişga qaror qilingan.

ÖzME'ga köra, inglizlar 1916-yilda «Mark I» tankini işlab çiqib, öşa yili Somma daryosi böyidagi jangda ilk bor qöllagan. Rusça Vikipediyaga köra, bu 1916-yil 15-sentabrda yuz bergan: hujumga tayyorlangan 49 tankning faqat bir qismi jangga kira olgan, ammo yangi qurol imkoniyatlarini yaqqol namoyon etgan. Söngra Fransiyada «Reno FT» yengil tanki yaratilgan.

ÖzME'ga köra, tankning asosiy qismlari zirhli korpus va minora, qurol-yaroğ majmuasi, kuzatiş va möljal oliş asboblari, dvigatel, kuç uzatkiçi (transmissiya), yuriş qismi, elektr jihozlari, aloqa vositalari, yonğinga qarşi jihozlar hamda ommaviy qirğin qurollaridan himoya tizimlaridir. Korpus va minora odatda legirlangan zirh pölatidan payvandlab yoki quyib yasaladi, minora qölda yoki elektr va elektrgidravlik yuritma yordamida buriladi. Korpus içi boşqaruv bölmasi (haydovçi-mexanik örni), jangovar bölma (komandir, töpçi va öqlovçi örni) hamda motor-transmissiya bölmasiga ajratilgan; avtomatik öqlaş moslamasi bölsa, öqlovçi kerak bölmaydi.

Tankning asosiy quroli maxsus töp bölib, u öyiq yoki silliq stvolli böladi; yordamçi qurol sifatida pulemyot va zenit pulemyoti örnatiladi. ÖzME'ga köra, öq-dorilar orasida zirh teşar, kumulyativ, fugasli snaryadlar bor. Aniq öq uzişni qurol stabilizatori, ballistik hisoblağiç va tungi kuzatiş asboblari ta'minlaydi. Ekipaj odatda 3–4 kişidan iborat.

ÖzME'ga köra, tanklar kiçik, yengil, örtaça va oğir turlarga bölinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Ikkinçi jahon uruşidan keyin piyodalar jangovar maşinalari yengil tanklar vazifasini öz zimmasiga olgaç va tanklarning massasi oşib borgaç, bu bölinişdan asta-sekin voz keçilgan; hozir tanklar asosiy va maxsus tanklarga ajratiladi. ÖzME'ga köra, zamonaviy tanklarda dizel dvigatellari, kuçli amortizatorlar va navigatsiya tizimlari qöllanadi; maxsus jihozlar bilan ular bir neça metr çuqurlikdagi suv havzalaridan ham suv tagidan öta oladi.