Tanlaş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com
Tanlaş — 1) çorvaçilikda — nayelçilikdagi sun'iy tanlaş usullaridan biri; hayvonlarni poda va zot içidan xöjalik va seleksion sifat (taşqi köriniş) va va mikdor (tirik vazni, jun va tivit çiqişi va b.) belgilari böyiça baholab, nayel oliş uçun ajratiş; çorva hayvonlarini tanlaşda ulardagi seleksion belgilarining asosiylari e'tiborga olinadi. Mas., qoraköl qöylarida terining sifati, hisori qöylarda vazni, tana şakli, sigirlarda sut soğimi va tarkibi, yilqiçilikda ot tanasining rivoji va şakli asosiy T. belgilari hisoblanadi.
T. işlari mollarning yoşligidan olib boriladi va har bir guruh uçun öziga xos baholaş va T. usullari qöllaniladi. Mac, buqalarni baholaş va T. 1bosqiçda genotipi, 2bosqiçda ösiş quvvati, rivojlanişi, eksteryeri, uruğlantiriş qobiliyati, 3bosqiçda avlodining sifati böyiça ötkaziladi. Sigirlar eksteryeri kompleks bahosining 40%ni yelin sifat körsatkiçlari, 25% ini oyoq va tuyoq şakli, mustahkamligi, 20%ini gavda tuzilişi şakli, 15% ini sutdorlik tipi taşkil etadi.
T.ning samaradorligi populyatsiya soni va uning arealiga, hayvonlarning serpuştligi va mahsuldorligiga, belgilarning nayeldannayelga ötiş tarzi hamda özgaruvçanligiga, T.ning jadalligi va yönalişiga boğliq;
2) ösimlikşunoslikda — seleksiyaning asosiy usullaridan biri; genetik (q. Genetika) usullar bilan birga tegişli belgi va xususiyatlarga ega bölgan yangi navlar yaratiş imkoniyatini beradi. T. ösimliklarning hosildorligi, kasalliklar hamda zararkunandalarga çidamlilik va b. belgilari böyiça tabiiy va sun'iy usulda olib boriladi. Tabiiy tanlanişaa ma'lum ösiş şaroitida köproq mukammallaşgan va şu şaroitga yaxşiroq moslaşgan ösimliklar yaşab qoladi. Sun'iy T. inson tomonidan olib boriladi. Ösimlikşunoslikda T., şuningdek, ekin turi, xöjalik belgilari va seleksiya maqsadlariga qarab, 3 xil — yalpi, yakka va klon usulda olib boriladi. Yalpi va yakka T. bir va köp martali hamda uzluksiz böladi. Yalpi (umumiy) T.da qator belgilari eng yaxşi va bir tipli usimliklar ajratib olinadi. Yakka T.da eng yaxşi ösimliklar ajratib olinadi va uruğlari alohidaalohida paykallarga ekiladi. Har ikki usulda ham ösimliklar bir marta yoki köp marta ekilişi mumkin. Klon (q. Klon tanlaş) T.da tuganak, qalamça, ildiz yoki piyozboşlardan foydalanib, yangi navlar yaratiş ham mumkin.
Q.: Genetika, Klon tanlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНЛАШ — 1) чорвачиликда — наелчиликдаги сунъий танлаш усулларидан бири; ҳайвонларни пода ва зот ичидан хўжалик ва селекцион сифат (ташқи кўриниш) ва ва микдор (тирик вазни, жун ва тивит чиқиши ва б.) белгилари бўйича баҳолаб, наел олиш учун ажратиш; чорва ҳайвонларини танлашда улардаги селекцион белгиларининг асосийлари эътиборга олинади. Мас., қоракўл қўйларида терининг сифати, ҳисори қўйларда вазни, тана шакли, сигирларда сут соғими ва таркиби, йилқичиликда от танасининг ривожи ва шакли асосий Т. белгилари ҳисобланади.
Т. ишлари молларнинг ёшлигидан олиб борилади ва ҳар бир гуруҳ учун ўзига хос баҳолаш ва Т. усуллари қўлланилади. Mac, буқаларни баҳолаш ва Т. 1босқичда генотипи, 2босқичда ўсиш қуввати, ривожланиши, экстерьери, уруғлантириш қобилияти, 3босқичда авлодининг сифати бўйича ўтказилади. Сигирлар экстерьери комплекс баҳосининг 40%ни елин сифат кўрсаткичлари, 25% ини оёқ ва туёқ шакли, мустаҳкамлиги, 20%ини гавда тузилиши шакли, 15% ини сутдорлик типи ташкил этади.
Т.нинг самарадорлиги популяция сони ва унинг ареалига, ҳайвонларнинг серпуштлиги ва маҳсулдорлигига, белгиларнинг наелданнаелга ўтиш тарзи ҳамда ўзгарувчанлигига, Т.нинг жадаллиги ва йўналишига боғлиқ;
2) ўсимликшуносликда — селекциянинг асосий усулларидан бири; генетик (қ. Генетика) усуллар билан бирга тегишли белги ва хусусиятларга эга бўлган янги навлар яратиш имкониятини беради. Т. ўсимликларнинг ҳосилдорлиги, касалликлар ҳамда зараркунандаларга чидамлилик ва б. белгилари бўйича табиий ва сунъий усулда олиб борилади. Табиий танланишаа маълум ўсиш шароитида кўпроқ мукаммаллашган ва шу шароитга яхшироқ мослашган ўсимликлар яшаб қолади. Сунъий Т. инсон томонидан олиб борилади. Ўсимликшуносликда Т., шунингдек, экин тури, хўжалик белгилари ва селекция мақсадларига қараб, 3 хил — ялпи, якка ва клон усулда олиб борилади. Ялпи ва якка Т. бир ва кўп мартали ҳамда узлуксиз бўлади. Ялпи (умумий) Т.да қатор белгилари энг яхши ва бир типли усимликлар ажратиб олинади. Якка Т.да энг яхши ўсимликлар ажратиб олинади ва уруғлари алоҳидаалоҳида пайкалларга экилади. Ҳар икки усулда ҳам ўсимликлар бир марта ёки кўп марта экилиши мумкин. Клон (қ. Клон танлаш) Т.да туганак, қаламча, илдиз ёки пиёзбошлардан фойдаланиб, янги навлар яратиш ҳам мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.