Tantalit
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–105-b. — ziyouz.com
Tantalit — murakkab oksidlar guruhiga mansub mineral; kolumbittantalit izomorf qatorining çekka a'zosi (q. Kolumbit). Kimyoviy tarkibi (Ğe, Mp) (Ta, Nb)2O6. T.da tantal (%da) 1Çdan köp böladi. Turlari: ferrotantalit (ĞeO:MpO>3:1, ĞeOning miqdori 14%gaça); manganotantalit (MnO:FeO>3:1, MpOning mikdori 14%gaça); Sa, Mg, Sn, Ti, kam hollarda W, U, Th va b. izomorf aralaşmalar holida böladi. Rombik sistemada kristallanadi; kolumbitning struktura tipi. Kristallari ignasimon. Rangi qora, kulrang, qönğir, qizğişjigarrang. Şaffof emas yoki yarim şaffof. Yarim metallsimon yaltiraydi. Sinonimi — ildefonsit, qattiq tantal rudasi. Kolumbittantalit qatorida Ta2O5 miqdori ortişi bilan qonunga binoan fizik xususiyatlari özgarib boradi. T.ning qattiqligi 6,5—7 va ziçligi 6,2—8,2 g/sm3. Mört. T. kolumbitdan spektrning infraqizil oblastidagi optik konstanta bilan farq qiladi. Genetik jihatdan granitlar, pegmatitlar (kamyob metalli, muskovitli, kvarsdala şpatli va b.), karbonatitlar va işqorli toğ jinslari bilan boğliq; pegmatitlarda T. albit, lepidolit, berill va boşqalar bilan assotsiatsiyada bölib, kolumbitga nisbatan keçki bosqiçda kristallanadi. T. asosiy massasining hosil bölişi albitizatsiya, manganotantalitniki — lepidolizatsiya jarayoni bilan boğliq. T. nuraşga çidamli, faqat ellyuvial, kamroq allyuvial soçmalarda töplanadi va asosan şu yerning özida qazib olinadi. T. tantalning asosiy rudali minerali (q. Tantal rudalari). T.ning xorijdagi asosiy konlari Kanada, Braziliya, Ğarbiy Avstraliya, Mozambik, Şarqiy Qozoğiston va Uralda ma'lum. Özbekistonda Markaziy Qizilqumning pegmatit tomirlarida (1931), Ğarbiy Özbekistonning ÇatqolQurama regioni granitoidlarida va Çoqadambuloqning pegmatitlarida kolumbittantalit minerallari uçraydi.
Q.: Kolumbit, Tantal rudalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНТАЛИТ — мураккаб оксидлар гуруҳига мансуб минерал; колумбиттанталит изоморф қаторининг чекка аъзоси (қ. Колумбит). Кимёвий таркиби (Ғе, Мп) (Та, Nb)2O6. Т.да тантал (%да) 1ЧЬдан кўп бўлади. Турлари: ферротанталит (ҒеО:МпО>3:1, ҒеОнинг миқдори 14%гача); манганотанталит (MnO:FeO>3:1, МпОнинг микдори 14%гача); Са, Mg, Sn, Ti, кам ҳолларда W, U, Th ва б. изоморф аралашмалар ҳолида бўлади. Ромбик системада кристалланади; колумбитнинг структура типи. Кристаллари игнасимон. Ранги қора, кулранг, қўнғир, қизғишжигарранг. Шаффоф эмас ёки ярим шаффоф. Ярим металлсимон ялтирайди. Синоними — ильдефонсит, қаттиқ тантал рудаси. Колумбиттанталит қаторида Та2О5 миқдори ортиши билан қонунга биноан физик хусусиятлари ўзгариб боради. Т.нинг қаттиқлиги 6,5—7 ва зичлиги 6,2—8,2 г/см3. Мўрт. Т. колумбитдан спектрнинг инфрақизил областидаги оптик константа билан фарқ қилади. Генетик жиҳатдан гранитлар, пегматитлар (камёб металли, мусковитли, кварцдала шпатли ва б.), карбонатитлар ва ишқорли тоғ жинслари билан боғлиқ; пегматитларда Т. альбит, лепидолит, берилл ва бошқалар билан ассоциацияда бўлиб, колумбитга нисбатан кечки босқичда кристалланади. Т. асосий массасининг ҳосил бўлиши альбитизация, манганотанталитники — лепидолизация жараёни билан боғлиқ. Т. нурашга чидамли, фақат эллювиал, камроқ аллювиал сочмаларда тўпланади ва асосан шу ернинг ўзида қазиб олинади. Т. танталнинг асосий рудали минерали (қ. Тантал рудалари). Т.нинг хориждаги асосий конлари Канада, Бразилия, Ғарбий Австралия, Мозамбик, Шарқий Қозоғистон ва Уралда маълум. Ўзбекистонда Марказий Қизилқумнинг пегматит томирларида (1931), Ғарбий Ўзбекистоннинг ЧатқолҚурама региони гранитоидларида ва Чоқадамбулоқнинг пегматитларида колумбиттанталит минераллари учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.