Tanzimat
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com
Tanzimat (arab. — tartibga soliş) — Usmonli turk sultonligida ötkazilgan ijtimoiysiyosiy islohotlar va şu islohotlar ötkazilgan davr (1839—70). T. 2 davrga bölinadi. Uning 1davri «Gulxona xatti şarifi» deb atalib, 1839—50y.larni öz içiga oladi. 1839 y. 3 noyab.da Turkiya taşqi işlar vaziri Raşid Poşo Gulxona boğida Usmonli turk sultoni Abdulmajid (hukmronlik davri: 1839—61) dan barça davlat zodagonlari iştirokida islohotga ruxsat («xatti şarif») oldi. Unda hamma fuqarolarning hayoti, vijdon erki va mulk daxlsizligi, qonunsizliklarga barham berilişi, soliqlarning kamaytirilişi va b. masalalar e'lon qilingan. Şunga binoan, 10 y. davomida xuquq va ma'muriy, moliya, harbiy iş va maorif sohalariga oid bir neçta qonunlar qabul qilindi. Islohotlar natijasida Turkiya hayotida bir munça yangiliklar yuz berdi. Birok, Turkiyadagi yirik zodagonlar unga qattiq qarşilik körsatişgan.
T.ning 2davri Qrim uruşida Turkiya qozongan ğalabadan keyin boşlandi. 1856 y. 18 fev.da sulton Abdulmajid yangi T. töğrisida «xatti humoyun» e'lon qilib, Turkiya sanoati va qişloq xöjaligi.ni Ğarbiy Yevropa mamlakatlari uçun oçiqligini bildirdi. Musulmon bölmagan xorijiy sarmoyadorlarga ma'lum huquqlar berildi. Bu qonunlar, bir tomondan, sultonlikda davlat boşqaruvi, sud va ma'muriy işlarni tartibga keltirdi. Turkiyada yangi adabiyot, san'at, ilmfan. maorif taraqqiy topa boşladi, milliy ziyolilar paydo böddi. Ular orasidan keyinçalik yangi usmonlilar deb ataluvçi konstitutsion monarxiya tarafdorlari va yoş turklar ösib çikdi. 2tomondan, Turkiyada xorij kapitali ta'sirining oşişiga, uning ğarb davlatlariga astasekin qaram bölib qolişiga zamin tayyorladi. T. yangi sulton Abdulhamid II (hukmronlik davri: 1876—1909) tomonidan bekor qilindi va Turkiyada istibdod («zulm») davri boşlandi.
Ad.: Miller A. F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Noviçev A. D., Tursiya. Kratkaya istoriya, M., 1965.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНЗИМАТ (араб. — тартибга солиш) — Усмонли турк султонлигида ўтказилган ижтимоийсиёсий ислоҳотлар ва шу ислоҳотлар ўтказилган давр (1839—70). Т. 2 даврга бўлинади. Унинг 1даври «Гулхона хатти шарифи» деб аталиб, 1839—50й.ларни ўз ичига олади. 1839 й. 3 нояб.да Туркия ташқи ишлар вазири Рашид Пошо Гулхона боғида Усмонли турк султони Абдулмажид (ҳукмронлик даври: 1839—61) дан барча давлат зодагонлари иштирокида ислоҳотга рухсат («хатти шариф») олди. Унда ҳамма фуқароларнинг ҳаёти, виждон эрки ва мулк дахлсизлиги, қонунсизликларга барҳам берилиши, солиқларнинг камайтирилиши ва б. масалалар эълон қилинган. Шунга биноан, 10 й. давомида хуқуқ ва маъмурий, молия, ҳарбий иш ва маориф соҳаларига оид бир нечта қонунлар қабул қилинди. Ислоҳотлар натижасида Туркия ҳаётида бир мунча янгиликлар юз берди. Бирок, Туркиядаги йирик зодагонлар унга қаттиқ қаршилик кўрсатишган.
Т.нинг 2даври Қрим урушида Туркия қозонган ғалабадан кейин бошланди. 1856 й. 18 фев.да султон Абдулмажид янги Т. тўғрисида «хатти ҳумоюн» эълон қилиб, Туркия саноати ва қишлоқ хўжалиги.ни Ғарбий Европа мамлакатлари учун очиқлигини билдирди. Мусулмон бўлмаган хорижий сармоядорларга маълум ҳуқуқлар берилди. Бу қонунлар, бир томондан, султонликда давлат бошқаруви, суд ва маъмурий ишларни тартибга келтирди. Туркияда янги адабиёт, санъат, илмфан. маориф тараққий топа бошлади, миллий зиёлилар пайдо бўдди. Улар орасидан кейинчалик янги усмонлилар деб аталувчи конституцион монархия тарафдорлари ва ёш турклар ўсиб чикди. 2томондан, Туркияда хориж капитали таъсирининг ошишига, унинг ғарб давлатларига астасекин қарам бўлиб қолишига замин тайёрлади. Т. янги султон Абдулҳамид II (ҳукмронлик даври: 1876—1909) томонидан бекор қилинди ва Туркияда истибдод («зулм») даври бошланди.
Ад.: Миллер А. Ф., Краткая история Турции, М., 1948; Новичев А. Д., Турция. Краткая история, М., 1965.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.