Tanzimat
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tanzimat (arabça — «tartibga soliş») — XIX asr örtalarida Usmonli imperiyasida ötkazilgan ijtimoiy-siyosiy islohotlar va şu islohotlar davri. ÖzME bu davrni 1839—1870-yillar bilan çegaralaydi; Rusça Vikipediyaga köra esa Tanzimat 1839-yildan birinçi Usmonli konstitutsiyasi qabul qilingan 1876-yilgaça davom etgan. Islohotlarning asosiy maqsadi davlat boşqaruvini Yevropa namunasida yangilaş va imperiyani parçalanişdan saqlab qoliş bölgan.1
Sabablari
13Rusça Vikipediyaga köra, XIX asr boşida Usmonli imperiyasining inqirozi çuqurlaşgan: uruşlardagi mağlubiyatlar, çekka viloyatlardagi ayirmaçilik, soliq yukining oşişi va Bolqon hamda Yaqin Şarqda Yevropa davlatlarining raqobati kuçaygan. 1820—1830-yillarda imperiya Gretsiya va Bolqonning bir qismini yöqotgan, Misr va Kurdistondagi qözğolonlarni zörğa bostirgan. Arzon Yevropa mollari bozorga kirib kelişi bilan Anadoludagi hunarmandçilik tarmoqlari tanazzulga yuz tutgan. Salim III va Mahmud II davridagi avvalgi islohot urinişlari, jumladan 1826-yilda yangiçarilar qöşinining tugatilişi, davlat boşqaruvini biroz tartibga solgan bölsa-da, jamiyat taraqqiyotiga yetarli ta'sir körsatmagan.
Birinçi davr: Gulxona xatti şarifi
13ÖzME'ga köra, Tanzimatning birinçi davri 1839—1850-yillarni qamrab oladi (Rusça Vikipediyada — 1839—1853-yillar, Qrim uruşigaça). 1839-yil 3-noyabrda taşqi işlar vaziri Mustafo Raşid Poşo Istanbuldagi Gulxona bağida sulton Abdulmajid (hukmronligi 1839—1861) nomidan islohot farmonini — «Gulxona xatti şarifi»ni öqib eşittirgan. Unda barça fuqarolar hayoti, şa'ni va mulkining dinidan qat'i nazar daxlsizligi, soliqlarni adolatli taqsimlaş va undiriş, harbiy xizmatga çaqiriş tartibini yaxşilaş va xizmat muddatini qisqartiriş va'da qilingan. ÖzME'ga köra, keyingi ön yil içida huquq, boşqaruv, moliya, harbiy iş va maorif sohalariga oid bir neça qonun qabul qilingan, biroq yirik zodagonlar islohotlarga qattiq qarşilik körsatgan.
Ikkinçi davr: Xatti humoyun
13Ikkinçi davr Qrim uruşidan söng boşlangan. 1856-yil 18-fevralda sulton Abdulmajid yangi farmon — «Xatti humoyun»ni e'lon qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu hujjat Buyuk Britaniya va Fransiyaning bosimi ostida tayyorlangan bölib, Gulxona aktining asosiy qoidalarini takrorlaş bilan birga iqtisodni rivojlantiriş va musulmon bölmaganlarga teng huquq beriş va'dalarini öz içiga olgan. ÖzME'ga köra, imperiya sanoati va qişloq xöjaligi Ğarbiy Yevropa sarmoyasi uçun oçilgan, xorijiy sarmoyadorlarga ma'lum huquqlar berilgan. 1858-yilda yer munosabatlarini tartibga soluvçi yer qonuni qabul qilingan.
Natijalari
13ÖzME'ga köra, Tanzimat davlat boşqaruvi, sud va ma'muriy işlarni tartibga solgan, yangi adabiyot, san'at, fan va maorif rivojlanişiga yöl oçgan, milliy ziyolilar qatlamini vujudga keltirgan. Aynan ular orasidan keyinçalik konstitutsiyaviy monarxiya tarafdorlari — «yangi usmonlilar» va «yoş turklar» yetişib çiqqan. Boşqa tomondan, islohotlar imperiyada xorijiy kapital ta'sirining oşişiga va Ğarb davlatlariga iqtisodiy qaramlikning kuçayişiga ham sabab bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, davlat mafkurasi sifatida turli xalqlarni birlaştirişga qaratilgan usmonliçilik ğoyasi ilgari surilgan. ÖzME'ga köra, Tanzimat siyosatidan sulton Abdulhamid II (hukmronligi 1876—1909) davrida voz keçilgan va mamlakatda sulton yakka hokimiyati kuçaygan davr boşlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tanzimat // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2923 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATanzimat. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2923
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2923
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Танзиматru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 8-jild, 96–97-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 96–97-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.