Taqlid

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188–189-b. — ziyouz.com

Taqlid (arab. — öxşatiş, köçiriş, nusxa oliş) — ijtimoiy, ma'naviy hayotda, turmuş tarzida, kasbhunarda, badiiy ijodda özgalarga öxşaşga intiliş, ergaşiş. T. köpinça san'at, badiiyestetik soha bilan boklits. Estetik T. nazariyasini işlab çiqişga, uning inson tarbiyasi uçun muhim amaliy ahamiyatga egaligi haqidagi mulohazalarni tizimga solişga urinişlar borasida Sokrat, Pifagor, Platon, ayniqsa, Aristotel qaraşlari diqqatga sazovor. Aristotel «Metafizika», «Poetika» («Şe'r san'ati», «Ritorika» («Notiklik san'ati»), «Fizika» asarlarida T.ga estetik tamoyil sifatida qaradi, T.ning şakllangan nazariyasini yaratdi. Uning fikriça, san'at mohiyatan Olamiy aqlga, ilohiy va tabiiy olamga bölgan T.ning mahsulidir. Forobiy va Ibn Sino Aristotelning T. nazariyasini şarhlab, uni yuksak poğonaga kötardi. Forobiy «Şe'r san'ati» risolasida «şe'r biror narsaga T. qilingan sözlardan taşkil topişi kerak», deydi. Ibn Sino «Fan aşşe'r» asarining ikkinçi faslini T. nazariyasiga bağişlagan.

Insoniyat tarixida butui bir madaniyestetik davrlar T. bilan boğliq; mazkur davrlar jamiyatlari taraqqiyotida T. katta iz qoldirgan. Qad. Rim madaniyatining Yunoniston madaniyatiga taqlidan rivojlanganligi buning yaqqol misolidir.

Psixologiyada T. yangi, namunaviy narsalar va hodisalar taşqi körinişiga asoslangan holda ularni egallaşga intiliş jarayoni. U barça yoşdagi insonlarga xos xususiyatdir. T.ning taşqi öxşaşligiga qaramasdan, har bir yoş davridagi T. öziga xos xususiyatlarga ega. Ilk bolalikda odam T. orqali kattalar bilan dastlabki aloqa, muloqot örnatişga intiladi. Maktabgaça yoşda inson faoliyatining muhim tarkiblariga kirişga harakat qiladi. Bolalar syujetli, rolli öyinlar ijro etişda oşkora voyaga yetganlar hayoti va faoliyatiga, xulqatvorita kirib boradi, voqelik, vaziyat mohiyatini aks ettira boşlaydi. Ösmirlik yoşida kattalarga yoki tengdoşlariga öxşaşlikka intiliş orqali özi uçun ahamiyatli şaxs fazilati, xulqodobini özlaştiradi. Öspirinlarda kasbiy faoliyatga T. qiliş kuçliroq aks etadi. Voyaga yetgan odamlar ham T. qilişga moyildirlar. Ular yurişturişda, iş yuritişda, imorat qurişda, kiyinişda, sportda va şu kabida T. qilişga intiladilar.

Abdulla Şer, Ergaş Ğoziyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАҚЛИД (араб. — ўхшатиш, кўчириш, нусха олиш) — ижтимоий, маънавий ҳаётда, турмуш тарзида, касбҳунарда, бадиий ижодда ўзгаларга ўхшашга интилиш, эргашиш. Т. кўпинча санъат, бадиийэстетик соҳа билан боклиц. Эстетик Т. назариясини ишлаб чиқишга, унинг инсон тарбияси учун муҳим амалий аҳамиятга эгалиги ҳақидаги мулоҳазаларни тизимга солишга уринишлар борасида Сократ, Пифагор, Платон, айниқса, Аристотель қарашлари диққатга сазовор. Аристотель «Метафизика», «Поэтика» («Шеър санъати», «Риторика» («Нотиклик санъати»), «Физика» асарларида Т.га эстетик тамойил сифатида қаради, Т.нинг шаклланган назариясини яратди. Унинг фикрича, санъат моҳиятан Оламий ақлга, илоҳий ва табиий оламга бўлган Т.нинг маҳсулидир. Форобий ва Ибн Сино Аристотелнинг Т. назариясини шарҳлаб, уни юксак поғонага кўтарди. Форобий «Шеър санъати» рисоласида «шеър бирор нарсага Т. қилинган сўзлардан ташкил топиши керак», дейди. Ибн Сино «Фан ашшеър» асарининг иккинчи фаслини Т. назариясига бағишлаган.

Инсоният тарихида бутуи бир маданийэстетик даврлар Т. билан боғлиқ; мазкур даврлар жамиятлари тараққиётида Т. катта из қолдирган. Қад. Рим маданиятининг Юнонистон маданиятига тақлидан ривожланганлиги бунинг яққол мисолидир.

Психологияда Т. янги, намунавий нарсалар ва ҳодисалар ташқи кўринишига асосланган ҳолда уларни эгаллашга интилиш жараёни. У барча ёшдаги инсонларга хос хусусиятдир. Т.нинг ташқи ўхшашлигига қарамасдан, ҳар бир ёш давридаги Т. ўзига хос хусусиятларга эга. Илк болаликда одам Т. орқали катталар билан дастлабки алоқа, мулоқот ўрнатишга интилади. Мактабгача ёшда инсон фаолиятининг муҳим таркибларига киришга ҳаракат қилади. Болалар сюжетли, ролли ўйинлар ижро этишда ошкора вояга етганлар ҳаёти ва фаолиятига, хулқатворита кириб боради, воқелик, вазият моҳиятини акс эттира бошлайди. Ўсмирлик ёшида катталарга ёки тенгдошларига ўхшашликка интилиш орқали ўзи учун аҳамиятли шахс фазилати, хулқодобини ўзлаштиради. Ўспиринларда касбий фаолиятга Т. қилиш кучлироқ акс этади. Вояга етган одамлар ҳам Т. қилишга мойилдирлар. Улар юриштуришда, иш юритишда, иморат қуришда, кийинишда, спортда ва шу кабида Т. қилишга интиладилар.

Абдулла Шер, Эргаш Ғозиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.