Tarona
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Tarona (fors.) — qöşiq, aşula turi. Ötmişda ruboiy şaklidagi şe'rlar bilan ijro etiladigan qöşiq va aşulalar T. deb yuritilgan. T. atamasi, ayniqsa 14—15 a.lardan keng qöllanila boşlagan. Najmiddin Kavkabiy va Darvişali Çangiypşnt musiqa risolalarida kuy (qöşiq)ning muayyan şakli sifatida tuşuntirilgan; Ön ikki matsom tizimida Uşşoq maqomi T. deb xam atalgan. «T.» atamasi bizgaça maqomlarning tarkibiy qismi (xususan, 15—17 a.larda keng qöllanilgan naqş, amal, kor, qavl, rexta, saj', savt, zarbayn kabi kuy va qöşiq şakllari)ning umumlaşgan nomi sifatida yetib kelgan. Ularni Şaşmaqom, Xorazm va Farğona — Toşkent makom turkumlari .tarkibidagi T.lar orkali tasavvur et'iş mumkin. Jumladan, Şaşmaqom ning 1guruğ şö'balari tarkibidagi T.larning umumiy soni 57 ta bölib, ular hajman ixçam körinişdan tortib, şaklan rivojlangan, bastakorlik ijodiyotiga mansub aşulalargaça bölgan namunalarni özida mujassam etgan (mas., xalq qöşiğiga yaqiya bölgan Saraxbori Dugoxning 2 T.si, bastakorlik ijodiyotiga mansub 6T.si) va b. Xorazm maqomlari turkumida sof «T.» nomli yöllaridan taşqari, özga maqomlarda uçramaydigan Suvora, Naqş, Faryod kabi aşula qismlari mavjud. T.ga turdoş mazkur aytimlarning musiqiy tuzilişi asosan rivojlangan şö'ba şakliga moye keladi, ularning har biri murakkab usullariga asoslanib, mumtoz şoirlar şe'rlari bilan aytiladi. Farğona — Toşkent maqomlari tarkibida dastlabki qismlardan keyin keluvçi aşulalarning ayrimlari özining tuzilişi, vazni va doyra jihatidan T.larni eslatadi. Uşbu turkum taronalari ham Xorazm maqom taronalari singari şaklan şö'balar darajasiga yetgan aşulalardir. Mazkur T.larning musiqiy tili ham, uslubi ham murakkab. Ba'zan T.larning kuy rivojida namudlar ham uçraydi. T.lar köpinça 3/4, 4/4, 3/4=3,8, 3/4Q4/4, 6/4 va, hatto murakkab 13/4 ölçovidagi Suvora usuliga boğlab aytiladi. Maqom T.lari makrmlarning 2 asosiy şö'basini özaro boğlaydi, hajman yirik, tabiatan vazmin asosiy şö'balar orasida yangilaniş (kontrast)ni yuzaga keltiradi, asosiy şö'balarning ijroçi (yetakçi hofiz)lariga dam oliş imkoniyatini yaratadi. T. atamasi hoz. zamon musiqa amaliyotida kuy, oğang ma'nosida ham keng qöllaniladi (mas., «Şarq taronalari», «Çang taronalari»).
Şahnoza Oyxöjayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРОНА (форс.) — қўшиқ, ашула тури. Ўтмишда рубоий шаклидаги шеърлар билан ижро этиладиган қўшиқ ва ашулалар Т. деб юритилган. Т. атамаси, айниқса 14—15 а.лардан кенг қўлланила бошлаган. Нажмиддин Кавкабий ва Дарвишали Чангийпшнт мусиқа рисолаларида куй (қўшиқ)нинг муайян шакли сифатида тушунтирилган; Ўн икки мацом тизимида Ушшоқ мақоми Т. деб хам аталган. «Т.» атамаси бизгача мақомларнинг таркибий қисми (хусусан, 15—17 а.ларда кенг қўлланилган нақш, амал, кор, қавл, рехта, сажъ, савт, зарбайн каби куй ва қўшиқ шакллари)нинг умумлашган номи сифатида етиб келган. Уларни Шашмақом, Хоразм ва Фарғона — Тошкент маком туркумлари .таркибидаги Т.лар оркали тасаввур эт’иш мумкин. Жумладан, Шашмақом нинг 1гуруғ шўъбалари таркибидаги Т.ларнинг умумий сони 57 та бўлиб, улар ҳажман ихчам кўринишдан тортиб, шаклан ривожланган, бастакорлик ижодиётига мансуб ашулаларгача бўлган намуналарни ўзида мужассам этган (мас., халқ қўшиғига яқия бўлган Сарахбори Дугохнинг 2 Т.си, бастакорлик ижодиётига мансуб 6Т.си) ва б. Хоразм мақомлари туркумида соф «Т.» номли йўлларидан ташқари, ўзга мақомларда учрамайдиган Сувора, Нақш, Фарёд каби ашула қисмлари мавжуд. Т.га турдош мазкур айтимларнинг мусиқий тузилиши асосан ривожланган шўъба шаклига мое келади, уларнинг ҳар бири мураккаб усулларига асосланиб, мумтоз шоирлар шеърлари билан айтилади. Фарғона — Тошкент мақомлари таркибида дастлабки қисмлардан кейин келувчи ашулаларнинг айримлари ўзининг тузилиши, вазни ва дойра жиҳатидан Т.ларни эслатади. Ушбу туркум тароналари ҳам Хоразм мақом тароналари сингари шаклан шўъбалар даражасига етган ашулалардир. Мазкур Т.ларнинг мусиқий тили ҳам, услуби ҳам мураккаб. Баъзан Т.ларнинг куй ривожида намудлар ҳам учрайди. Т.лар кўпинча 3/4, 4/4, 3/4=3,8, 3/4Қ4/4, 6/4 ва, ҳатто мураккаб 13/4 ўлчовидаги Сувора усулига боғлаб айтилади. Мақом Т.лари макрмларнинг 2 асосий шўъбасини ўзаро боғлайди, ҳажман йирик, табиатан вазмин асосий шўъбалар орасида янгиланиш (контраст)ни юзага келтиради, асосий шўъбаларнинг ижрочи (етакчи ҳофиз)ларига дам олиш имкониятини яратади. Т. атамаси ҳоз. замон мусиқа амалиётида куй, оғанг маъносида ҳам кенг қўлланилади (мас., «Шарқ тароналари», «Чанг тароналари»).
Шаҳноза Ойхўжаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.