Tasviriy san'at

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com

Tasviriy san'at - rangtasvir, haykaltaroşlik, grafikani birlaştirgan nafis san'at turi; voqelikni uning osongina ilğab olinadigan fazoviy şakllarda körgazmali obrazlarda aks ettiradi. T.ye. turlari öz xususiyatlariga qarab real borlikni obyektiv mavjud sifatlari — hajm, rang, fazo, şuningdek, predmetning moddiy şakli va nurhavo muhiti, harakat va özgarişlari xissini yaratadi, bunda tasvirning hissiy konkretliligidan illyuzionizmga. ötiş mumkin. T.ye. faqat köriş mumkin bölgan narsalarnigina tasvirlab qolmay, balki asarlarida hodisalarning vaqtinçalik rivoji, uning u yoki bu qismi (fabula), erkin hikoyanavislik, dinamik harakatlarni ham aks ettirib, dunyoni ğoyaviy özlaştiriş imkoniyatlarini kengaytiradi. T.ye. insonning ruhiy kiyofasini, uning özgalar bilan özaro munosabatlarini, tasviriy holatning psixologik va emotsional mazmunini ham yoritadi. Ba'zan mavjud bölmagan, rassom tasavvurining mahsuli bölgan obrazlarni ham yuzaga keltiradi. Insoniyat tarixidagi turli davrlarni aks ettiradi. Davrning faqat hissiy holatigina emas, balki uning ğoyaviy mohiyati, siyosiy, falsafiy, estetik va etik ğoyalari ham T.s.ning mazmuniga aylanadi. T.ye. obrazlarining körgazmaliligi rassomga hayotning muayyan hodisasiga öz munosabatini yuksak darajada ifodalaşiga imkon beradi; şu tufayli hayotni bilişning faol şakli sifatida jamiyatning ijtimoiy hayotida, ma'lum tizimning ommaviy ongini qaror topişida muxim rol öynaydi. Olamni bilişning şakllaridan biri sifatida ijtimoiy ongni şakllantiradi hamda xalq orzuumidlarini ifodalaş şakli sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy şaroitda umumgoyaviy kuraşlarning bir bölagi sifatida namoyon böladi.

Insoniyatning mehnat faoliyati, e'tiqodlari, diniy qaraşlari zaminida T.ye. paydo bölgan va rivojlangan. Qad. toş asrining ilk bosqiçidayoq inson öz ehtiyoji uçun zarur bölgan buyumlarni yaratiş, libos, turar joylar tayyorlaş jarayonida qulaylik, maqsadga muvofiqlik tuşunçalari rivojlanib, ritm, simmetriya hissi ortdi. Marxumlar bilan vidolaşuv, dafn marosimlarida marxumlar qabriga turli buyumlar köyiş odatlarida T.s.ning fazoviy fikr yuritiş, fazoviylik, kenglik, olam tuşunça va tasavvurlari şakllanib bordi. Toş, suyak, keyinçalik sopoldan işlangan turli şakl va haykallarda, qoyatoşlarga, gor devorlariga çizilgan, rangda işlangan rasmlarda ibtidoiy insonning mehnat faoliyati, dunyo, borliq haqidagi öyxayollari, özga dunyo töğrisidagi tasavvurlari mujassamlaşgan (q. Ibtidoiy san'at).

Ijtimoiy jamoa tuzumining inqirozi hamda mehnat taqsimotining yuzaga kelişi, aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralişi T.ye. rivojida muhim örinni egallaydi. T.ye. inson faoliyatining ma'lum sohasiga aylanib davr ruhiyati, uning siyosiy, ma'naviy va nihoyat estetik qaraşlarini aks ettiruvçi manbaga aylandi. Qad. Şarq mamlakatlarida, jumladan Qad. Misrda T.ye. insonning dunyo, borliq töğrisidagi tuşunça va tasavvurlarini, xudolar darajasiga kötarilgan fir'avnlarni uluğlaş quroliga aylandi. Yunonistonda T.ye. jamiyatning erkin fuqarosiga qaratilgan va antik mifologiyaning ğoyalarini plastik moddiylaştirilgan körinişida kamol topdi, Qad. Rim realizmida murakkab inson jismi namoyon böddi.

Insoniyat sivilizatsiyasining muhim öçoqlaridan hisoblangan Örta Osiyo, uning ajralmas qismi Özbekiston hududida ham T.ye. ijtimoiy hayotda muhim örin egallab, davr hamda inson tafakkuridagi nozik özgarişlarni özida aks ettiradi. Zarautsoy rasmlari, Xorazm, Suğd, Baqtriya mahobatli haykal va rangtasvirlari şuning dalilidir.

Örta asrlar T.ye.i uslub jihatidan rangbarang, turlari keng va xilmaxil, bu davrda mahobatli haykaltaroşlikning nodir namunalari yuzaga keldi. Hindiston, Indoneziya, HindiXitoy ölkalarida betakror haykaltaroşlik asarlari yaratildi. Örta Şarq mamlakatlarida miniatyuraning öziga xos turi yaratilgan bölsa, Örta asr Yevropa madaniyatida haykaltaroşlik va rassomlik diniy e'tiqod va dunyoqaraşlar zaminida öziga xos yönaliş va, mazmun kaşf etdi, ikona san'ati ravnaq topdi. Roman uslubi va gotikaaa barpo etilgan me'moriy obidalarda san'atlar sintezining ajoyib namunalari yaratildi.

13—16-a.lar T.s.ida dunyoviy mavzu va qaraşlarning kuçayib borişi tasvirlarda borlikda mavjud şakl va körinişlarning ortişi bilan belgilanadi. Şu harakat va taraqqiyotda T.s.ning qonunqoidalarini ilmiy asosda örganişga qiziqiş ortdi. Optika, anatomiya, perspektiva, nursoya nazariyasiga oid muhim tadqiqotlar qilindi. Moyböyoq texnikasi mukammallaşdi, ijodkorlar antik san'at an'analariga tayangan holda Uyğoniş davri insonparvarlik ğoyalarini moddiylaştirişga harakat qildilar.

17—19-a.larda T.ye. uslub jihatidan rangbarang, milliy mahalliy maktablar rivoji bilan san'at olamining kengayişi boşlandi. Bu davrda, ayniqsa, monumental san'at özining haqiqiy gullaş davrini boşidan keçirdi, rassomlar, me'morlar, haykaltaroşlar, hunarmandlar san'atlar sintezining ajoyib namunalarini yaratdilar. Bu yutuklarda rassom va haykaltaroşlarning örni aloxdda. T.ye. tur va janrlari köpaydi, realistik yönalişdagi janrlar (portret, manzara, natyurmort, maişiy janr) yetakçi öringa çiqa boşladi. Uyğoniş davri T.ye.iga xos bölgan vazminlik, çiziq, rang, faktura mutanosibligi örnini jöşqin şakl va ranglar öyini egallab bezakdorlik xususiyatlarining ortişi kabilar kuzatiladi. 17-a. dan T.ye.da klassitsizm yönalişi hukm surgani holda borliqni öziga öxşaş şakllarda aks ettiruvçi asarlar yaratilişi ortib bordi. Akademik ta'lim tizimining yölga qöyilişi prof. san'at maktablarining taraqqiyotini ta'minladi. Mumtoz (klassik) realistik (akademik) san'at uslublaridan çekiniş, noan'anaviy uslublar izlaşga intiliş boşlandi. Bu hol impressionizm, postimpressionizm va b. uslublarning şakllanişi va rivojlanişida öz ifodasini topdi.

20-a. T.ye.i murakkab va ziddiyatli. Bir tomonda klassik realistik san'atning talab va uslublari saklangani holda uni ifodaviyligiga e'tibor qaratilişida, işlangan har bir obrazni çuqur majoziy mazmunlar bilan töldirişga intiliş kuzatilsa, aksinça noan'anaviy T.ye. uslubida yangi ifoda va tasvir vositalarini topişga, butunlay yangiça san'at yaratişga intiliş xarakati kuçliligi namoyon bölmoqda.

Özbekiston T.ye. i jahon hamjamiyatida sodir bölayotgan jarayonlar bilan hamnafas bölib, ğar bir ijodkor öz qaraş va keçinmalarini yangiça uslub va şakllarda ifoda etişga intilişi bilan xarakterlanadi.

Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov taşabbusi bilan Toşkent ş.da Özbekiston tasviriy san'ati galereyasi barpo etilib 2004 i. avgust oyida oçildi.

Ne'mat Abdullayev.

Q.: Ibtidoiy san'at

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАСВИРИЙ САНЪАТ - рангтасвир, ҳайкалтарошлик, графикани бирлаштирган нафис санъат тури; воқеликни унинг осонгина илғаб олинадиган фазовий шаклларда кўргазмали образларда акс эттиради. Т.е. турлари ўз хусусиятларига қараб реал борликни объектив мавжуд сифатлари — ҳажм, ранг, фазо, шунингдек, предметнинг моддий шакли ва нурҳаво муҳити, ҳаракат ва ўзгаришлари хиссини яратади, бунда тасвирнинг ҳиссий конкретлилигидан иллюзионизмга. ўтиш мумкин. Т.е. фақат кўриш мумкин бўлган нарсаларнигина тасвирлаб қолмай, балки асарларида ҳодисаларнинг вақтинчалик ривожи, унинг у ёки бу қисми (фабула), эркин ҳикоянавислик, динамик ҳаракатларни ҳам акс эттириб, дунёни ғоявий ўзлаштириш имкониятларини кенгайтиради. Т.е. инсоннинг руҳий киёфасини, унинг ўзгалар билан ўзаро муносабатларини, тасвирий ҳолатнинг психологик ва эмоционал мазмунини ҳам ёритади. Баъзан мавжуд бўлмаган, рассом тасаввурининг маҳсули бўлган образларни ҳам юзага келтиради. Инсоният тарихидаги турли даврларни акс эттиради. Даврнинг фақат ҳиссий ҳолатигина эмас, балки унинг ғоявий моҳияти, сиёсий, фалсафий, эстетик ва этик ғоялари ҳам Т.с.нинг мазмунига айланади. Т.е. образларининг кўргазмалилиги рассомга ҳаётнинг муайян ҳодисасига ўз муносабатини юксак даражада ифодалашига имкон беради; шу туфайли ҳаётни билишнинг фаол шакли сифатида жамиятнинг ижтимоий ҳаётида, маълум тизимнинг оммавий онгини қарор топишида мухим роль ўйнайди. Оламни билишнинг шаклларидан бири сифатида ижтимоий онгни шакллантиради ҳамда халқ орзуумидларини ифодалаш шакли сифатида ҳам катта аҳамият касб этади. Замонавий шароитда умумгоявий курашларнинг бир бўлаги сифатида намоён бўлади.

Инсониятнинг меҳнат фаолияти, эътиқодлари, диний қарашлари заминида Т.е. пайдо бўлган ва ривожланган. Қад. тош асрининг илк босқичидаёқ инсон ўз эҳтиёжи учун зарур бўлган буюмларни яратиш, либос, турар жойлар тайёрлаш жараёнида қулайлик, мақсадга мувофиқлик тушунчалари ривожланиб, ритм, симметрия ҳисси ортди. Мархумлар билан видолашув, дафн маросимларида мархумлар қабрига турли буюмлар кўйиш одатларида Т.с.нинг фазовий фикр юритиш, фазовийлик, кенглик, олам тушунча ва тасаввурлари шаклланиб борди. Тош, суяк, кейинчалик сополдан ишланган турли шакл ва ҳайкалларда, қоятошларга, гор деворларига чизилган, рангда ишланган расмларда ибтидоий инсоннинг меҳнат фаолияти, дунё, борлиқ ҳақидаги ўйхаёллари, ўзга дунё тўғрисидаги тасаввурлари мужассамлашган (қ. Ибтидоий санъат).

Ижтимоий жамоа тузумининг инқирози ҳамда меҳнат тақсимотининг юзага келиши, ақлий меҳнат жисмоний меҳнатдан ажралиши Т.е. ривожида муҳим ўринни эгаллайди. Т.е. инсон фаолиятининг маълум соҳасига айланиб давр руҳияти, унинг сиёсий, маънавий ва ниҳоят эстетик қарашларини акс эттирувчи манбага айланди. Қад. Шарқ мамлакатларида, жумладан Қад. Мисрда Т.е. инсоннинг дунё, борлиқ тўғрисидаги тушунча ва тасаввурларини, худолар даражасига кўтарилган фиръавнларни улуғлаш қуролига айланди. Юнонистонда Т.е. жамиятнинг эркин фуқаросига қаратилган ва антик мифологиянинг ғояларини пластик моддийлаштирилган кўринишида камол топди, Қад. Рим реализмида мураккаб инсон жисми намоён бўдди.

Инсоният цивилизациясининг муҳим ўчоқларидан ҳисобланган Ўрта Осиё, унинг ажралмас қисми Ўзбекистон ҳудудида ҳам Т.е. ижтимоий ҳаётда муҳим ўрин эгаллаб, давр ҳамда инсон тафаккуридаги нозик ўзгаришларни ўзида акс эттиради. Зараутсой расмлари, Хоразм, Суғд, Бақтрия маҳобатли ҳайкал ва рангтасвирлари шунинг далилидир.

Ўрта асрлар Т.е.и услуб жиҳатидан рангбаранг, турлари кенг ва хилмахил, бу даврда маҳобатли ҳайкалтарошликнинг нодир намуналари юзага келди. Ҳиндистон, Индонезия, ҲиндиХитой ўлкаларида бетакрор ҳайкалтарошлик асарлари яратилди. Ўрта Шарқ мамлакатларида миниатюранинг ўзига хос тури яратилган бўлса, Ўрта аср Европа маданиятида ҳайкалтарошлик ва рассомлик диний эътиқод ва дунёқарашлар заминида ўзига хос йўналиш ва, мазмун кашф этди, икона санъати равнақ топди. Роман услуби ва готикааа барпо этилган меъморий обидаларда санъатлар синтезининг ажойиб намуналари яратилди.

13—16-а.лар Т.с.ида дунёвий мавзу ва қарашларнинг кучайиб бориши тасвирларда борликда мавжуд шакл ва кўринишларнинг ортиши билан белгиланади. Шу ҳаракат ва тараққиётда Т.с.нинг қонунқоидаларини илмий асосда ўрганишга қизиқиш ортди. Оптика, анатомия, перспектива, нурсоя назариясига оид муҳим тадқиқотлар қилинди. Мойбўёқ техникаси мукаммаллашди, ижодкорлар антик санъат анъаналарига таянган ҳолда Уйғониш даври инсонпарварлик ғояларини моддийлаштиришга ҳаракат қилдилар.

17—19-а.ларда Т.е. услуб жиҳатидан рангбаранг, миллий маҳаллий мактаблар ривожи билан санъат оламининг кенгайиши бошланди. Бу даврда, айниқса, монументал санъат ўзининг ҳақиқий гуллаш даврини бошидан кечирди, рассомлар, меъморлар, ҳайкалтарошлар, ҳунармандлар санъатлар синтезининг ажойиб намуналарини яратдилар. Бу ютукларда рассом ва ҳайкалтарошларнинг ўрни алохдда. Т.е. тур ва жанрлари кўпайди, реалистик йўналишдаги жанрлар (портрет, манзара, натюрморт, маиший жанр) етакчи ўринга чиқа бошлади. Уйғониш даври Т.е.ига хос бўлган вазминлик, чизиқ, ранг, фактура мутаносиблиги ўрнини жўшқин шакл ва ранглар ўйини эгаллаб безакдорлик хусусиятларининг ортиши кабилар кузатилади. 17-а. дан Т.е.да классицизм йўналиши ҳукм сургани ҳолда борлиқни ўзига ўхшаш шаклларда акс эттирувчи асарлар яратилиши ортиб борди. Академик таълим тизимининг йўлга қўйилиши проф. санъат мактабларининг тараққиётини таъминлади. Мумтоз (классик) реалистик (академик) санъат услубларидан чекиниш, ноанъанавий услублар излашга интилиш бошланди. Бу ҳол импрессионизм, постимпрессионизм ва б. услубларнинг шаклланиши ва ривожланишида ўз ифодасини топди.

20-а. Т.е.и мураккаб ва зиддиятли. Бир томонда классик реалистик санъатнинг талаб ва услублари саклангани ҳолда уни ифодавийлигига эътибор қаратилишида, ишланган ҳар бир образни чуқур мажозий мазмунлар билан тўлдиришга интилиш кузатилса, аксинча ноанъанавий Т.е. услубида янги ифода ва тасвир воситаларини топишга, бутунлай янгича санъат яратишга интилиш харакати кучлилиги намоён бўлмоқда.

Ўзбекистон Т.е. и жаҳон ҳамжамиятида содир бўлаётган жараёнлар билан ҳамнафас бўлиб, ғар бир ижодкор ўз қараш ва кечинмаларини янгича услуб ва шаклларда ифода этишга интилиши билан характерланади.

Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримов ташаббуси билан Тошкент ш.да Ўзбекистон тасвирий санъати галереяси барпо этилиб 2004 и. август ойида очилди.

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.