Tatarlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161-b. — ziyouz.com
Tatarlar — xalq, Tataristonning asosiy aholisi (1765 ming kişi, 1990y. lar örtalari). RFning Boşqirdiston, Mari Respublikasi, Mordoviya, Udmurtiston, Çuvaşiston respublikalari, Nijniy Novgorod, Kirov, Penza va b. viloyatlarida ham yaşaydi. Şuningdek, turkiy tilda sözlaşuvçi Sibir (sibir T.lari), Krim (qrim tatarlari) va b. qavmlarni ham T. deb ataşadi. Umumiy soni — 6,71 mln. kişi. RFdagi umumiy soni (qrim T.idan taşqari) 5,52 mln. kişi (1990y.lar örtalari). Tatar tilida sözlaşadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Dehqonçilik, çorvaçilik va xunarmandçilik bilan şuğullanadi.
Birinçi marta «T.» etnonimi 6— 9-a.larda Baykal kölining jan.şarqiy sohillarida yaşovçi köçmançi möğul qabilalari orasida uçragan. Möğullar istilosi davri (13-a.)da «T.» nomi Yevropaga ma'lum bölgan. Turkiy tilli qabilalarning Ural yoni va Volga böyiga kirib borişi mil. 3— 4-a.larga töğri kelib, gunşar va b. qabilalarning Şarqiy Yevropaga istilosi davri bilan boğliq. T. ugorfin xalklari bilan aralaşib ketgan. 5— 7-a.larda turkiy kabilalar Turk xoqonligi bosqini munosabati bilan Ğarbiy Sibir, Volga böyi va Ural yoni mintaqalariga kayta kirib kelişgan. 7— 8-a.larda Azov böyidan Volga böyiga bulğorlar kelib, turkiylar va mahalliy ugorfinlar bilan birga VolgaKama Bulğoriyasi davlatini tuzganlar. 15— 16-a.lardagi davlatlar (Qozon, Astraxon, Krim, Sibir va b. xonliklar) davrida T.ning alohida guruhlari — Örta Volga böyi va Ural yoni (Kozon T.i, mişarlar), Astraxon T.i, Sibir T.i, Krim T.i va b. T. şakllana boşlagan (yana q. Tatariston).
Q.: Tatariston
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАТАРЛАР — халқ, Татаристоннинг асосий аҳолиси (1765 минг киши, 1990й. лар ўрталари). РФнинг Бошқирдистон, Мари Республикаси, Мордовия, Удмуртистон, Чувашистон республикалари, Нижний Новгород, Киров, Пенза ва б. вилоятларида ҳам яшайди. Шунингдек, туркий тилда сўзлашувчи Сибирь (сибирь Т.лари), Крим (қрим татарлари) ва б. қавмларни ҳам Т. деб аташади. Умумий сони — 6,71 млн. киши. РФдаги умумий сони (қрим Т.идан ташқари) 5,52 млн. киши (1990й.лар ўрталари). Татар тилида сўзлашади. Диндорлари — сунний мусулмонлар. Деҳқончилик, чорвачилик ва хунармандчилик билан шуғулланади.
Биринчи марта «Т.» этноними 6— 9-а.ларда Байкал кўлининг жан.шарқий соҳилларида яшовчи кўчманчи мўғул қабилалари орасида учраган. Мўғуллар истилоси даври (13-а.)да «Т.» номи Европага маълум бўлган. Туркий тилли қабилаларнинг Урал ёни ва Волга бўйига кириб бориши мил. 3— 4-а.ларга тўғри келиб, гуншар ва б. қабилаларнинг Шарқий Европага истилоси даври билан боғлиқ. Т. угорфин халклари билан аралашиб кетган. 5— 7-а.ларда туркий кабилалар Турк хоқонлиги босқини муносабати билан Ғарбий Сибирь, Волга бўйи ва Урал ёни минтақаларига кайта кириб келишган. 7— 8-а.ларда Азов бўйидан Волга бўйига булғорлар келиб, туркийлар ва маҳаллий угорфинлар билан бирга ВолгаКама Булғорияси давлатини тузганлар. 15— 16-а.лардаги давлатлар (Қозон, Астрахон, Крим, Сибирь ва б. хонликлар) даврида Т.нинг алоҳида гуруҳлари — Ўрта Волга бўйи ва Урал ёни (Козон Т.и, мишарлар), Астрахон Т.и, Сибирь Т.и, Крим Т.и ва б. Т. шакллана бошлаган (яна қ. Татаристон).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.