Taxometr
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170-b. — ziyouz.com
Taxometr (yun. tachos — tezlik va ... metr)— maşina va mexanizm vallarining aylaniş çastotasini (burçak tezligini) ölçaydigan asbob. Ölçaş usuliga qarab, aylanişlar sonini ma'lum vaqt oraliğida ölçaydigan, burçak tezlikni biror fizik kattalikka aylantiradigan va valning aylaniş tezligini ma'lum tebraniş çastotalariga taqqoslab ölçaydigan turlarga bölinadi. T.ning markazdan qoçma, induksion, elektr, elektron va b. xillari bor. Markazdan qoçm a T.da val aylanganda burçak tezlikka mutanosib ravişda qözğaluvçi massalar siljiydi. Siljiş qiymati riçagli tizim orqali körsatkiçga uzatiladi. Induksion T.da aylanuvçi doimiy magnit ölçaş tizimining metall stakani (diski) da tokni induksiyalaydi. Doimiy magnit bilan induksiyalangan tok magnit maydonlarining özaro ta'sirida stakan prujina kuçini yengib, magnitning minutdagi aylanişlar soniga mutanosib burçakka buriladi. T.ning körsatişi şkaladan hisoblanadi. Elektr T. özgarmas yoki özgaruvçan tok generatori (yakori sinaladigan valda aylanadi) va ikkilamçi asboblar — çastota birliklarida graduslarga bölingan voltmetr yoki çastotometrdan iborat. Elektron T.ning işi uzgiç kontaktlari oçilganda işga tuşiriş tizimining birlamçi zanjirida paydo böladigan tok impulslarini magnitoelektrik körsatkiçli asbob tokiga aylantirişga asoslangan. Birlamçi zanjiridagi impulslar çastotasi dvigatel valining aylanişiga mutanosib böladi. T. avtomobil, aviatsiya spidometrlari va texnikaning boşqa sohalarida qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАХОМЕТР (юн. tachos — тезлик ва ... метр)— машина ва механизм валларининг айланиш частотасини (бурчак тезлигини) ўлчайдиган асбоб. Ўлчаш усулига қараб, айланишлар сонини маълум вақт оралиғида ўлчайдиган, бурчак тезликни бирор физик катталикка айлантирадиган ва валнинг айланиш тезлигини маълум тебраниш частоталарига таққослаб ўлчайдиган турларга бўлинади. Т.нинг марказдан қочма, индукцион, электр, электрон ва б. хиллари бор. Марказдан қочм а Т.да вал айланганда бурчак тезликка мутаносиб равишда қўзғалувчи массалар силжийди. Силжиш қиймати ричагли тизим орқали кўрсаткичга узатилади. Индукцион Т.да айланувчи доимий магнит ўлчаш тизимининг металл стакани (диски) да токни индукциялайди. Доимий магнит билан индукцияланган ток магнит майдонларининг ўзаро таъсирида стакан пружина кучини енгиб, магнитнинг минутдаги айланишлар сонига мутаносиб бурчакка бурилади. Т.нинг кўрсатиши шкаладан ҳисобланади. Электр Т. ўзгармас ёки ўзгарувчан ток генератори (якори синаладиган валда айланади) ва иккиламчи асбоблар — частота бирликларида градусларга бўлинган вольтметр ёки частотометрдан иборат. Электрон Т.нинг иши узгич контактлари очилганда ишга тушириш тизимининг бирламчи занжирида пайдо бўладиган ток импульсларини магнитоэлектрик кўрсаткичли асбоб токига айлантиришга асосланган. Бирламчи занжиридаги импульслар частотаси двигатель валининг айланишига мутаносиб бўлади. Т. автомобиль, авиация спидометрлари ва техниканинг бошқа соҳаларида қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.