Taxometr

Taxometr (yunonça «taços» — «tezlik» va «metron» — «ölçov») — maşina va mexanizmlar vallari, rotorlari yoki disklarining aylaniş çastotasini, ya'ni burçak tezligini ölçaydigan asbob. Rusça Vikipediyaga köra, köpinça bu atama içki yonuv dvigateli tirsakli valining aylaniş tezligini körsatadigan asbobga nisbatan işlatiladi; uning körsatkiçi odatda avtomobil asboblar panelida spidometr yonida joylaşadi va daqiqasiga neça ming marta aylaniş hisobida darajalanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, birinçi taxometrni 1810-yilda ingliz muhandisi Brayan Donkin tasvirlagan: unda aylanayotgan simobli idişda markazdan qoçma kuç ta'sirida suyuqlik sathi özgarib, aylaniş tezligini körsatgan. Ilk mexanik taxometrlar markazdan qoçma rostlagiç tamoyiliga asoslangan bölib, ularning ixtiroçisi nemis muhandisi Ditrix Ulxorn hisoblanadi; u 1817-yilda maşinalar tezligini şu asbob bilan ölçagan. 1840-yildan taxometrlar parovozlar tezligini ölçaşda qöllangan. Rusça Vikipediyaga köra, avtomobil taxometrini 1903-yilda amerikalik muhandis Kertis Vider ixtiro qilgan.

ÖzME'ga köra, taxometrlar ölçaş usuliga qarab uç guruhga bölinadi: ma'lum vaqt oraliğida aylanişlar sonini sanaydiganlar; burçak tezligini boşqa fizik kattalikka aylantiradiganlar; valning aylanişini ma'lum tebraniş çastotalari bilan taqqoslaydiganlar. Tuzilişiga köra ularning markazdan qoçma, induksion, elektr, elektron va boşqa xillari bor.

• Markazdan qoçma taxometrda val aylanganda yuklar burçak tezligiga mutanosib ravişda siljiydi, bu siljiş riçaglar orqali millarga uzatiladi.
• Induksion taxometrda aylanuvçi doimiy magnit ölçaş tizimining metall stakanida yoki diskida tok hosil qiladi. Bu tok va magnit maydonlarining özaro ta'siri natijasida stakan prujina kuçini yengib, aylanişlar soniga mutanosib burçakka buriladi va körsatkiç şkalada qiymatni körsatadi. Rusça Vikipediya bu hodisani girdobsimon (Fuko) toklar orqali tuşuntiradi.
• Elektr taxometr sinalayotgan valda aylanadigan özgarmas yoki özgaruvçan tok generatoridan hamda çastota birliklarida darajalangan voltmetr yoki çastotametrdan iborat.
• Elektron taxometr dvigatelning ot oldiriş tizimidagi uzgiç kontaktlari oçilganda hosil böladigan tok impulslarini körsatkiçli asbob tokiga aylantiradi; impulslar çastotasi dvigatel valining aylaniş tezligiga mutanosib böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy taxometrlarda köpinça val har aylanganda bir neça impuls hosil qilinadi va ular ma'lum vaqt içida sanaladi yoki impulslar orasidagi vaqt ölçanadi.

ÖzME'ga köra, taxometrlar avtomobil va aviatsiya asboblarida hamda texnikaning boşqa sohalarida işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, avtomobil va samolyotlardagi taxometr şkalasida xavfsiz aylaniş oraliği belgilanadi: qizil bilan ajratilgan zonaga çiqiş dvigatelning qizib ketişi va tez yeyilişiga olib kelişi mumkin. Traktor va yuk maşinalarida esa yaşil yoy bilan dvigatel eng katta aylantiruvçi moment beradigan tezliklar oraliği körsatiladi.